पोटाच्या तक्रारी: डॉक्टरांना कधी दाखवाव्यात

जवळपास प्रत्येकाला कधी ना कधी ॲसिडिटी, पोट फुगणे किंवा पातळ शौचासारखा त्रास होतोच. बहुतांश वेळा विश्रांती, हलका आहार किंवा दिनचर्येत थोडा बदल केल्याने हे आपोआप ठीक होते, आणि काळजी करण्याचे कारण नसते. पण दवाखान्यात आम्हाला अनेकदा असे रुग्ण भेटतात जे एखाद्या “सामान्य” वाटणाऱ्या लक्षणाकडे बराच काळ दुर्लक्ष करत राहिले, जरी ते खरे तर एखाद्या गंभीर तपासणीची गरज दर्शवणारे पहिले संकेत होते.

खरे कौशल्य म्हणजे पोटातील प्रत्येक बारीकसारीक जाणिवेने घाबरून जाणे नव्हे. खरे कौशल्य आहे हे ओळखणे की एखादे ओळखीचे वाटणारे लक्षण “फक्त निरीक्षण करत राहणे” या मर्यादेपलीकडे जाऊन डॉक्टरांना दाखवण्याइतके गंभीर कधी झाले आहे. हा लेख तुम्हाला हाच फरक व्यावहारिक पद्धतीने समजावून सांगतो.

हा लेख आरोग्य शिक्षणासाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ल्याची जागा घेत नाही. तुमची लक्षणे गंभीर असतील, वेगाने वाढत असतील किंवा समजण्यापलीकडची असतील, तर योग्य वैद्यकीय मदत घ्या.

लक्षण आणि निदान यांतील फरक का महत्त्वाचा आहे

“ॲसिडिटी” म्हणजे हार्टबर्न, रिफ्लक्स, अपचन किंवा आणखी काही असू शकते. “गॅस” गिळलेल्या हवेमुळे, एखाद्या विशिष्ट पदार्थामुळे, बद्धकोष्ठतेमुळे किंवा आतड्यांच्या कार्यात्मक समस्येमुळे तयार होऊ शकतो. पोटदुखी पचनसंस्था, मूत्रमार्ग, प्रजनन अवयव किंवा पोटाच्या भिंतीतून, कुठूनही सुरू होऊ शकते. वारंवार होणाऱ्या लक्षणाला दरवेळी तेच एक ओळखीचे नाव देणे, ही एखादी खरी समस्या दुर्लक्षित राहण्याची सर्वात सोपी वाट आहे.

त्यामुळे “यासाठी काय घ्यावे” असे विचारण्याऐवजी वेगळा प्रश्न विचारणे उपयुक्त ठरते: हे मी स्वतः निरीक्षण करून समजून घेऊ शकतो, की यासाठी डॉक्टरांची नजर आवश्यक आहे?

घरगुती काळजी पहिली पायरी कधी असू शकते

अनेक पचनाशी संबंधित लक्षणे सुरुवातीला निरीक्षणाखाली ठेवली जाऊ शकतात, विशेषतः जेव्हा ती सौम्य, ओळखीची, अल्पकाळ टिकणारी, एखाद्या स्पष्ट कारणाशी (जड जेवण, उशिरा जागणे, प्रवास) जोडलेली असतात आणि सुधारत असतात. जड जेवणानंतर कधीतरी पोट फुगणे, दिनचर्या बदलल्यावर एक-दोन दिवसांची बद्धकोष्ठता, किंवा जड डिनरनंतर सौम्य ॲसिडिटी, अशी लक्षणे सहसा पाणी पिणे, नियमित जेवण, हलकी हालचाल आणि पुरेशी झोप यांनी आपोआप ठीक होतात.

इथे महत्त्वाचा शब्द आहे “लक्ष ठेवणे.” तेच लक्षण पुन्हा पुन्हा येत असेल, सुधारण्याऐवजी वाढत असेल, तुमच्या रोजच्या कामात अडथळा आणू लागले असेल, किंवा त्यात काही नवीन वैशिष्ट्य जोडले गेले असेल, तर आता पुन्हा विचार करण्याची वेळ आहे, आणखी थांबण्याची नव्हे.

दहा चेतावणीची लक्षणे ज्यांकडे दुर्लक्ष करू नये

ही लक्षणे रक्तस्राव, सूज, अडथळा किंवा संसर्ग दर्शवू शकतात, त्यामुळे ती सहज सोडून न देता गांभीर्याने घेणे आवश्यक आहे.

१. उलटीत किंवा शौचात रक्त येणे

रक्ताची उलटी, कॉफीच्या कणांसारखी दिसणारी उलटी, काळे-चिकट शौच, किंवा शौचात स्पष्ट दिसणारे रक्त, या सर्वांची तपासणी आवश्यक आहे, विशेषतः कारण स्पष्ट नसताना. हे “मूळव्याध” किंवा एखाद्या पदार्थामुळे झाले असेल असे गृहीत धरू नये; रक्तस्रावाचे मूळ पूर्ण परिस्थिती पाहून समजून घ्यावे लागते. रक्तस्राव लक्षणीय असेल, किंवा अशक्तपणा, चक्कर, बेशुद्धी किंवा जलद हृदयगती यांसोबत असेल, तर त्याला तातडीची स्थिती मानावी.

२. तीव्र किंवा सतत राहणारे पोटदुखी

सौम्य अस्वस्थतेची अनेक निरुपद्रवी कारणे असू शकतात. तीव्र वेदना वेगळी बाब आहे, विशेषतः जेव्हा ती अचानक सुरू होते, सतत राहते, वाढत जाते, किंवा वारंवार उलटी, ताप, पोट फुगणे, बेशुद्धी किंवा लक्षणीय अशक्तपणा यांसोबत येते. वेदना कुठे आहे आणि वेळेनुसार कशी बदलते, हेही महत्त्वाचे आहे. वेदना का होत आहे हे न समजता वारंवार औषधाने ती दाबण्याचे टाळा.

३. सतत उलट्या होणे

संसर्ग किंवा जड जेवणामुळे कधीतरी मळमळ होणे सामान्य आहे. वारंवार किंवा सतत उलट्या होणे वेगळे आहे. तुम्हाला काहीही पचवता येत नसेल, शरीरातील पाणी कमी होत असेल, रक्त दिसत असेल, तीव्र वेदना असेल, किंवा ताप येत असेल, तर वैद्यकीय तपासणी करून घ्या. लहान मुले, वृद्ध आणि आधीपासून एखादा आजार असलेल्या व्यक्तींमध्ये डिहायड्रेशन जास्त गंभीर ठरते.

४. गिळण्यास त्रास होणे

हे नेहमी ॲसिडिटी समजून दुर्लक्ष करू नका. अन्न किंवा पाणी घशात अडकल्यासारखे वाटत असेल, असामान्यपणे हळू खाली जात असेल, गिळणे दिवसेंदिवस कठीण होत असेल, किंवा गिळताना वेदना होत असेल, तर लक्ष द्या. सतत किंवा वाढती गिळण्याची समस्या तपासणी मागते; गिळणे अचानक पूर्णपणे अशक्य झाले, विशेषतः श्वास घेण्यास त्रास किंवा गुदमरल्यासारखे वाटत असेल, तर ती तातडीची स्थिती आहे.

५. विनाकारण वजन कमी होणे

जाणीवपूर्वक घटवलेले वजन आणि आपोआप कमी होणारे वजन यांत फरक आहे. कोणताही प्रयत्न न करता वजन कमी होत असेल, विशेषतः पचनाची लक्षणे, भूक कमी होणे, वेदना, जुलाब, उलट्या किंवा थकवा यांसोबत, तर डॉक्टरांशी बोला. याचा अर्थ नेहमी एखादा गंभीर आजार असतोच असे नाही, पण त्यामागचे कारण अंदाज बांधण्यापेक्षा तपासून घेणे केव्हाही चांगले.

६. पचनाच्या लक्षणांसोबत सतत ताप

पचनाच्या लक्षणांसोबत येणाऱ्या तापाकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे, विशेषतः तीव्र वेदना, वारंवार उलट्या, जुलाब, डिहायड्रेशन, शौचात रक्त किंवा लक्षणीय अशक्तपणा यांसोबत. अनेकदा खरी गोष्ट एका लक्षणात नव्हे, तर त्यांच्या एकत्रित रूपात आणि ती कशी वाढत जाते यात लपलेली असते.

७. पोटात लक्षणीय किंवा वाढती सूज

रोजचे पोट फुगणे सामान्य आहे. पोटाची नवी, सतत राहणारी किंवा सतत वाढणारी सूज “फक्त गॅस” मानू नये, विशेषतः तीव्र वेदना, वारंवार उलट्या, शौच किंवा गॅस बाहेर न पडणे, किंवा ताप यांसोबत असल्यास. वेदना किंवा उलट्यांसोबत खूप फुगलेले पोट तातडीच्या तपासणीची गरज दर्शवते.

८. शौचाच्या पद्धतीत मोठा बदल

प्रत्येकासाठी एकच “योग्य” शौचाची वारंवारिता नसते. महत्त्वाचे आहे तुमच्या स्वतःच्या नेहमीच्या पद्धतीतून आलेला खरा बदल: नवी सतत राहणारी बद्धकोष्ठता, सतत जुलाब, तुमच्यासाठी नवीन वाटणारे बद्धकोष्ठता-जुलाब यांचे आलटून-पालटून होणे, किंवा वजन कमी होणे, रक्तस्राव किंवा वेदनेसोबत आलेला बदल. एखाद्या संसर्गादरम्यान थोड्या काळासाठी होणारा बदल सहसा आपोआप ठीक होतो; दीर्घकाळ टिकणारा विनाकारण बदल मात्र तपासणीस पात्र आहे.

९. झोपेतून वारंवार जागे करणारी लक्षणे

पचनाची अस्वस्थता कधीतरी झोपेत व्यत्यय आणू शकते. पण ती वारंवार तुम्हाला जागे करत असेल, विशेषतः नवीन, गंभीर किंवा इतर चेतावणी लक्षणांसोबत असेल, तर तिच्याकडे दुर्लक्ष न करता संपूर्ण चित्राचा भाग म्हणून पाहा.

१०. सतत थकवा जो ॲनिमियाकडे निर्देश करू शकतो

सतत थकव्याची अनेक कारणे असू शकतात, आणि काही प्रकरणांत पचनसंस्थेचा आजार किंवा त्यातून होणारा रक्तस्राव ॲनिमियाला कारणीभूत ठरतो. थकव्यासोबत पचनाची लक्षणे, शौचात रक्त किंवा काळे शौच, विनाकारण वजन कमी होणे, धाप लागणे किंवा चक्कर येणे दिसत असेल, तर तपासणी करून घेणे शहाणपणाचे आहे. संपूर्ण परिस्थिती पाहून डॉक्टर रक्त तपासणीचाही विचार करू शकतात.

“ॲसिडिटी” ला छातीच्या प्रत्येक लक्षणाचे कारण मानू नका

हा मुद्दा वेगळ्या भागात समजून घेण्यासारखा आहे. हार्टबर्न आणि रिफ्लक्समुळे छातीच्या हाडामागे खरोखरच जळजळ होते, आणि बरेच लोक छातीतील किंवा पोटाच्या वरच्या भागातील कोणतीही अस्वस्थता “गॅस” किंवा “ॲसिडिटी” म्हणून सांगतात. पण छातीचे प्रत्येक लक्षण पचनसंस्थेतून येत नाही. छातीत दाब, घट्टपणा किंवा वेदना जी तीव्र, नवीन किंवा अनाकलनीय असेल, विशेषतः धाप लागणे, घाम येणे, मळमळ, बेशुद्धी किंवा हात-जबडा-खांदा-पाठीपर्यंत पसरणाऱ्या त्रासासोबत असेल, तर तातडीची तपासणी आवश्यक आहे. नवीन किंवा गंभीर छातीतील वेदनेला थेट ॲसिडिटी समजू नका. शंका असेल, तर वाट पाहण्यापेक्षा लगेच तपासणी करून घेणे अधिक सुरक्षित आहे.

प्रतिसादाचे तीन स्तर

इथे एक सोपी चौकट मदत करते.

• निरीक्षण करा आणि आधार द्या. लक्षणे सौम्य, कधीतरी येणारी, ओळखीची, अल्पकाळ टिकणारी आणि सुधारत असतील, तेव्हा हे योग्य आहे. हायड्रेशन, नियमित जेवण, ओळखीच्या ट्रिगर्सपासून दूर राहणे, हलकी हालचाल आणि झोप यांवर लक्ष द्या, आणि पद्धतीवर नजर ठेवा.
• डॉक्टरांची भेट ठरवा. लक्षणे सतत राहत असतील, वारंवार परत येत असतील, वाढत असतील, अनाकलनीय असतील, झोपेत किंवा रोजच्या कामात अडथळा आणत असतील, किंवा दरवेळी औषधानेच नियंत्रणात येत असतील, तेव्हा भेट ठरवणे योग्य आहे. भेटीचा उद्देश नेहमी एखादा आजार शोधणे नसतो; अनेकदा उद्देश फक्त पद्धत नीट समजून घेणे आणि पुढील तपासणी आवश्यक आहे का हे ठरवणे असतो.
• तातडीची मदत घ्या. तीव्र किंवा अचानक पोटदुखी, लक्षणीय अंतर्गत रक्तस्राव, रक्ताची उलटी, अशक्तपणा किंवा बेशुद्धीसोबत काळे शौच, तीव्र छातीत वेदना, श्वास घेण्यास गंभीर त्रास, बेशुद्धी, डिहायड्रेशनसोबत सतत उलट्या, किंवा वेगाने बिघडणारी स्थिती असल्यास हे आवश्यक आहे. ही तातडीची स्थिती असू शकते असे वाटल्यास, नियमित अपॉइंटमेंटची वाट न पाहता थेट आपत्कालीन विभागात जा.

डॉक्टर तुम्हाला काय विचारू शकतात

कोणत्याही तपासणीआधी योग्य इतिहास घेणे अर्धे काम पूर्ण करते. लक्षण कधी सुरू झाले, अचानक की हळूहळू, किती वेळा होते, प्रत्येक वेळी किती काळ टिकते, आणि ते सुधारत आहे, वाढत आहे की तसेच आहे, याविषयी प्रश्न विचारले जातील. जागेबद्दल: नेमके कुठे आहे, ते इतरत्र पसरते का, आणि जेवणाशी किंवा शौचाशी त्याचा संबंध आहे का. आहार आणि दिनचर्येबद्दल: तुम्ही सहसा काय खाता, एखादा विशिष्ट पदार्थ लक्षण वाढवतो का, आणि तुम्ही किती वेगाने जेवता. शौचाबद्दल: किती वेळा होते, अलीकडे काही बदल झाला आहे का, जुलाब किंवा बद्धकोष्ठता आहे का, आणि शौचात रक्त किंवा असामान्य काळा रंग दिसला आहे का. इतर लक्षणांबद्दल: ताप, उलट्या, गिळण्यास त्रास, वजन कमी होणे, भूक, थकवा, आणि लागू असल्यास लघवी किंवा प्रजननाशी संबंधित कोणताही त्रास.

तुम्ही घेत असलेल्या सर्व गोष्टींची यादी सोबत घेऊन जा, यात डॉक्टरांनी लिहून दिलेली औषधे, विनाप्रिस्क्रिप्शन वेदनाशामक, ॲसिड कमी करणारी औषधे, आयुर्वेदिक किंवा हर्बल तयारी आणि पूरक आहार यांचा समावेश असावा. यांपैकी अनेक गोष्टी खरोखर पचनाच्या लक्षणांवर किंवा शौचावर परिणाम करू शकतात.

पुढे कोणत्या तपासण्या होऊ शकतात

कोणती तपासणी करायची, हे पूर्णपणे तुमची लक्षणे, तपासणी आणि इतिहास यांवर अवलंबून असते. डॉक्टर रक्त तपासणी, शौच तपासणी, गरज पडल्यास एच. पायलोरीची तपासणी, अल्ट्रासाऊंड किंवा इतर इमेजिंग, अप्पर जीआय एंडोस्कोपी, कोलोनोस्कोपी किंवा इतर विशेष तपासण्यांचा विचार करू शकतात. प्रत्येकाला प्रत्येक तपासणीची गरज नसते; चांगल्या वैद्यकीय काळजीचा अर्थ आहे प्रश्नाचे खरे उत्तर देणारी योग्य तपासणी निवडणे, केवळ “जास्त तपासणी म्हणजे जास्त सुरक्षित” या भावनेने अधिक तपासण्या करत राहणे नव्हे.

वारंवार स्वतःच औषध घेण्यापासून सावध राहा

कधीतरी योग्य विनाप्रिस्क्रिप्शन औषध घेणे बहुतेक लोकांसाठी ठीक आहे. पण लक्षण का येत आहे हे न समजता, वारंवार ते दाबण्यासाठी औषध घेत राहणे वेगळी गोष्ट आहे, आणि यामुळे आधी सहज झाली असती अशी तपासणी लांबणीवर पडू शकते. लक्षणे वारंवार परत येत असतील, वाढत असतील, आधीपेक्षा जास्त वेळा औषध मागत असतील, किंवा वर सांगितलेल्या कोणत्याही चेतावणी लक्षणासोबत येत असतील, तेव्हा विशेष सावध राहा. काही वेदनाशामक, जसे काही विशिष्ट अँटी-इन्फ्लेमेटरी औषधे, स्वतःच पचनसंस्थेवर परिणाम करू शकतात, त्यामुळे नियमितपणे स्वतःच उपचार सुरू करण्याआधी किंवा सुरू ठेवण्याआधी तुमचा संपूर्ण वैद्यकीय इतिहास लक्षात घ्या.

आयुर्वेदिक आणि हर्बल उपाय कुठे बसतात

पारंपरिक उपाय एखाद्या व्यक्तीच्या एकंदर आरोग्याला खरोखर आधार देऊ शकतात. पण “नैसर्गिक” म्हणजे “धोकारहित” असा अर्थ होत नाही. हर्बल आणि आयुर्वेदिक तयारींची रचना, गुणवत्ता आणि तीव्रता वेगवेगळी असू शकते, आणि काही औषधांसोबत परस्परक्रिया करू शकतात किंवा काही विशिष्ट आजार असलेल्यांसाठी योग्य नसतील. तुमची पचनाची लक्षणे सतत राहत असतील किंवा चिंताजनक वाटत असतील, तर पारंपरिक उपाय योग्य वैद्यकीय तपासणीसोबत जोडून वापरणे उत्तम, तिची जागा घेऊन नव्हे. विचारपूर्वक स्वीकारलेला एकात्मिक दृष्टिकोन दोन्ही प्रश्न विचारतो, यातून आरोग्याला आधार मिळू शकतो का आणि यासाठी खरोखर वैद्यकीय तपासणीची गरज आहे का, हे दोन्ही प्रश्न एकमेकांच्या विरोधात नाहीत.

लहान मुले, वृद्ध आणि आधीपासून आजार असलेले लोक

सल्ला घेण्याची मर्यादा व्यक्तीनुसार बदलते. लहान बाळे आणि मुले, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया, गंभीर दीर्घकालीन आजार असलेले लोक, अनेक औषधे घेणारे, आणि ज्यांचा पचनसंस्थेच्या आजाराचा वैयक्तिक किंवा कौटुंबिक इतिहास आहे, त्यांच्यासाठी अतिरिक्त सावधगिरी योग्य ठरते. जे लक्षण एका व्यक्तीत किरकोळ वाटते, तेच दुसऱ्या व्यक्तीत लवकर तपासणी मागू शकते, आणि याचमुळे इंटरनेटवरील सर्वसाधारण सल्ला वैयक्तिक वैद्यकीय निर्णयाची जागा घेऊ शकत नाही.

लक्षणांची साधी नोंद ठेवा

अपॉइंटमेंटआधी तुम्ही करू शकणारी सर्वात उपयुक्त गोष्ट म्हणजे काही दिवस एक छोटी नोंद लिहिणे: लक्षणे केव्हा येतात, कोणती गोष्ट ती वाढवते असे वाटते, आणि वेळेनुसार ती कशी बदलतात. यासाठी मोठी डायरी बनवण्याची गरज नाही. उद्देश फक्त तो पॅटर्न टिपणे आहे जो डॉक्टरांसमोर बसल्यावर विसरणे सहज शक्य असते.

वैद्यकीय काळजीसोबतही जीवनशैली महत्त्वाची राहते

चेतावणीची लक्षणे ओळखणे म्हणजे प्रत्येक पचनाच्या लक्षणाला औषध किंवा तपासणी हवी असे नाही. आरामात जेवणे, नेहमी खूप मोठ्या प्रमाणात न खाणे, हायड्रेटेड राहणे, शौचाची वेळ नियमित ठेवणे, सक्रिय राहणे, पुरेशी झोप घेणे, ताण सांभाळणे, आणि शरीराच्या संकेतांकडे लक्ष देणे, या गोष्टी खरोखरच उपयुक्त पाया राहतात. उद्देश अन्नाबद्दल किंवा लक्षणांबद्दल भीती निर्माण करणे नाही. उद्देश जागरूकता निर्माण करणे आहे, जेणेकरून तुम्ही पॅटर्न इतक्या लवकर ओळखाल की तो खरोखर उपयोगी ठरेल.

एक साधी “मला तपासणीची गरज आहे का” यादी

• सौम्य आणि कधीतरी येणारे? घरी निरीक्षण करणे आणि आधार देणे योग्य आहे.
• सतत राहते किंवा वारंवार परत येते? डॉक्टरांची भेट ठरवा.
• हळूहळू वाढत आहे? स्वतःच उपचार सुरू ठेवण्याऐवजी तपासणी करून घ्या.
• कोणत्याही स्वरूपात रक्तस्राव? वैद्यकीय तपासणी अवश्य करून घ्या.
• विनाकारण वजन कमी होणे? तपासणी ठरवा.
• गिळण्यास त्रास? तपासणी करून घ्या, आणि ते सतत किंवा वाढत असल्यास लवकर.
• तीव्र किंवा अचानक पोटदुखी? तातडीने मदत घ्या.
• वारंवार उलट्या किंवा गंभीर डिहायड्रेशन? लवकर वैद्यकीय मदत घ्या.
• तीव्र किंवा विनाकारण छातीत वेदना? ते ॲसिडिटी समजू नका; तातडीने तपासणी करून घ्या.
• रोजच्या जीवनात लक्षणीय अडथळा आणत आहे? हे एकटे कारणही तज्ज्ञांशी बोलण्यासाठी पुरेसे आहे.

एक संतुलित दृष्टिकोन

पचनाच्या लक्षणांबाबत दोन सामान्य चुका होतात: प्रत्येक लक्षणावर अतिरेकी घाबरणे, आणि लक्षणांकडे खूप काळ दुर्लक्ष करणे. संतुलित दृष्टिकोन या दोहोंच्या मध्ये असतो. तुम्हाला दरवेळी पोट फुगण्याची किंवा ॲसिडिटीची भीती बाळगण्याची गरज नाही, पण सतत राहणारी, वाढणारी किंवा अनाकलनीय लक्षणे खरोखर लक्ष देण्यास पात्र आहेत. लक्षण म्हणजे एक माहिती आहे, प्रत्येक वेळी संकट नाही: ते तुमची दिनचर्या, आहार, ताण किंवा तुटलेली झोप दर्शवू शकते, किंवा ते अशा एखाद्या गोष्टीकडे निर्देश करू शकते जिला खरोखर ओळखून उपचार करण्याची गरज आहे. उद्देश प्रत्येक लक्षणाला घरगुती उपायाने बरे करणे नाही, आणि प्रत्येक बारीक त्रासासाठी डॉक्टरकडे धावणेही नाही. उद्देश आहे संपूर्ण व्यक्तीला समजून घेणे, आणि त्याचबरोबर कधी खरोखर वैद्यकीय तपासणीची गरज आहे हे ओळखणे.

या विषयावरील आमची इतर मार्गदर्शने, पचन आरोग्याचा पाया, ॲसिडिटी आणि हार्टबर्न समजून घेणे, आणि गट-ब्रेन कनेक्शन, या लेखाने फक्त स्पर्श केलेल्या मुद्द्यांचा अधिक सखोल अभ्यास करतात.

हा लेख केवळ सर्वसाधारण आरोग्य शिक्षणासाठी आहे आणि वैयक्तिक वैद्यकीय निदान किंवा उपचारांची जागा घेत नाही. पचनाच्या लक्षणांमागे अनेक वेगवेगळी कारणे असू शकतात, आणि एका व्यक्तीसाठी योग्य असलेले दुसऱ्यासाठी योग्य असेलच असे नाही. तुमची लक्षणे सतत, गंभीर, वाढती किंवा अनाकलनीय असतील, किंवा तुम्हाला वाटत असेल की ही आपत्कालीन स्थिती असू शकते, तर विलंब न करता योग्य आरोग्य तज्ज्ञांशी संपर्क साधा.