ज्यांनी कधीतरी कोलेस्ट्रॉलची तपासणी केली आहे, त्यांना सहसा एकच आकडा सांगितला जातो: ‘टोटल कोलेस्ट्रॉल’. आणि मग हा आकडा चांगला आहे की वाईट, एवढंच सांगितलं जातं. पण खरं सांगायचं तर, केवळ या एका आकड्यावरून हृदयाच्या आरोग्याबद्दल फारशी उपयुक्त माहिती मिळत नसते.
गेल्या दहा वर्षांत कोलेस्ट्रॉल समजून घेणं आणि त्यावर उपचार करणं खूप जास्त शास्त्रोक्त झालं आहे. हृदयविकाराचा खरा धोका दाखवणाऱ्या चाचण्या कोणत्या, आहारातील कोणत्या बदलांमुळे हे आकडे प्रत्यक्ष बदलतात, भारतीयांमध्ये हमखास दुर्लक्षित राहणारा कोलेस्ट्रॉलचा पॅटर्न कोणता, आणि स्टॅटिनची गोळी नक्की कधी हवी व कधी ती सहज टाळता येते; या सगळ्या महत्त्वाच्या गोष्टी आपण या लेखात पाहणार आहोत.
खरोखर महत्त्वाचे असलेले आकडे
LDL कोलेस्ट्रॉल हा उपचारांचा मुख्य भाग मानला जातो, पण सगळेच LDL कण काही सारखे नसतात. आकाराने लहान आणि दाट असलेले LDL कण मोठ्या आकाराच्या कणांपेक्षा रक्तवाहिन्यांच्या भिंतींना जास्त नुकसान पोहोचवतात; आणि हा फरक साध्या LDL टेस्टमध्ये अजिबात दिसत नाही. ApoB (अपोलिपोप्रोटीन B) ही टेस्ट या लहान कणांची संख्या थेट मोजते आणि केवळ साध्या LDL पेक्षा हृदयाच्या धोक्याचा जास्त अचूक अंदाज देते. म्हणूनच बॉर्डरलाइन LDL किंवा इतर धोके असलेल्या रुग्णांमध्ये मी ApoB तपासून घेणं जास्त पसंत करतो.
ट्रायग्लिसराइड्स आणि HDL चं प्रमाण: भारतीय रुग्णांमध्ये मी हा आकडा सर्वात बारकाईने तपासतो. ट्रायग्लिसराइड्स आणि HDL चं गुणोत्तर 3.5 पेक्षा जास्त असणं (किंवा mg/dL मध्ये 2.5 पेक्षा जास्त असणं) हे इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि धोकादायक लहान LDL कणांचं एक मोठं लक्षण मानलं जातं. क्लिनिकमध्ये मला असे अनेक रुग्ण भेटतात, ज्यांचा साधा LDL आकडा अगदी ‘नॉर्मल’ दिसतो; पण ट्रायग्लिसराइड्स आणि HDL चं प्रमाण पाहिलं, की त्यांच्या हृदयाच्या खऱ्या धोक्याचं अगदी वेगळंच चित्र समोर येतं.
Non-HDL कोलेस्ट्रॉल (म्हणजे टोटल कोलेस्ट्रॉलमधून HDL वजा करून येणारा आकडा). यात LDL सोबतच VLDL आणि IDL चाही समावेश होतो; त्यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळा आणणाऱ्या घटकांचं जास्त स्पष्ट चित्र मिळतं. हा आकडा प्रत्येक लिपिड प्रोफाईल रिपोर्टवर असतोच, पण त्यावर सहसा कोणी बोलत नाही.
भारतीयांमध्ये दिसणारा विशिष्ट कोलेस्ट्रॉल पॅटर्न
भारतीय रुग्णांमध्ये मला नेहमी दिसणारा पॅटर्न म्हणजे वाढलेला LDL नव्हे, तर जास्त ट्रायग्लिसराइड्स आणि कमी झालेलं HDL; यात अनेकदा LDL चक्क नॉर्मल रेंजमध्येच असतो. इन्सुलिन रेझिस्टन्समुळे निर्माण होणाऱ्या या प्रकाराला ‘अथेरोजेनिक डिस्लिपिडेमिया’ (Atherogenic dyslipidaemia) म्हणतात, आणि पाश्चात्त्य देशांच्या तुलनेत हा प्रकार दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये खूप जास्त प्रमाणात आढळतो.
नेहमीच्या साध्या चेकअपमध्ये हाच पॅटर्न बहुतांश वेळा दुर्लक्षित राहतो, कारण सर्वांचं लक्ष फक्त LDL वर असतं. उदाहरणार्थ, एखाद्या रुग्णाचा LDL 120 mg/dL (नॉर्मल), ट्रायग्लिसराइड्स 280 mg/dL (जास्त) आणि HDL 36 mg/dL (कमी) असल्यास, त्यांचं गुणोत्तर 7.8 भरतं. याचा अर्थ, केवळ LDL नॉर्मल दिसत असला तरी हृदयासाठी आणि तब्येतीसाठी हा खूप मोठा धोका ठरतो.
आहारातल्या बदलांमुळे नक्की काय फरक पडतो?
अंडी, मटण यांसारख्या खाण्यातल्या कोलेस्ट्रॉलचा रक्तातील कोलेस्ट्रॉलवर होणारा परिणाम पूर्वी मानत होते त्यापेक्षा खूपच कमी असतो. खाण्यातून कोलेस्ट्रॉल आणि हृदयविकाराचा धोका सर्वात जास्त वाढवणारे पदार्थ म्हणजे: ट्रान्स फॅट्स (वनस्पती तूप, बाहेरचे तळलेले पदार्थ, पाकिटातली बिस्किटं आणि फरसाणमध्ये असणारे) आणि खूप जास्त प्रमाणात खाल्लेली तेल-तुपाची सॅच्युरेटेड चरबी.
LDL कमी करण्यासाठी: विद्राव्य फायबर (Soluble fibre) हा आहारातला सर्वात खात्रीशीर उपाय आहे. रोज 5-10 ग्रॅम विद्राव्य फायबर (उदा. इसबगोल, ओट्स, सातू, राजमा आणि सफरचंद यांतून) पोटात गेल्यास LDL मध्ये 5-10% खात्रीशीर घट होते. वनस्पती स्टेरॉल्स (Plant sterols) आतड्यात कोलेस्ट्रॉल शोषून घेणं रोखतात, ज्याचा संथ पण चांगला फायदा होतो.
ट्रायग्लिसराइड्स कमी करण्यासाठी आणि HDL वाढवण्यासाठी: आहारात रिफाइंड पिठं (मैदा) आणि साखरेचं प्रमाण कमी करा; कारण ते अन्नातल्या तेलापेक्षा ट्रायग्लिसराइड्स वाढवायला जास्त कारणीभूत ठरतात. ओमेगा-3 फॅटी ॲसिड वाढवा (अक्रोड, जवस, मांसाहारी असल्यास मासे किंवा ओमेगा-3 सप्लिमेंट्स). दारू पिणं कमी करा. रोज नियमित व्यायाम करा; उदाहरणार्थ आठवड्यातून तीन वेळा 30 मिनिटं वेगाने चालल्यास साधारण 12 आठवड्यांत HDL मध्ये चांगली सुधारणा झालेली दिसते.
आपल्या स्वयंपाकघरातले साधे उपाय: भारतीय स्वयंपाकात वापरल्या जाणाऱ्या अनेक पदार्थांचे कोलेस्ट्रॉल कमी करण्याबाबत चांगले वैज्ञानिक पुरावे आहेत. मेथीचे दाणे LDL आणि ट्रायग्लिसराइड्स कमी करायला मदत करतात. आहारात नियमित लसूण (रोज 2-3 पाकळ्या) खाल्ल्याने LDL थोडा कमी होतो. आवळा LDL कमी करून HDL वाढवायला साथ देतो. हळद LDL चं ऑक्सिडेशन रोखते. स्टॅटिन गोळ्यांची खरी गरज असताना हे त्याचे पर्याय ठरू शकत नाहीत; पण चांगल्या आहाराचा भाग म्हणून या गोष्टी नक्कीच मोलाचं काम करतात.
स्टॅटिन गोळ्यांविषयीचा महत्त्वाचा प्रश्न
स्टॅटिन ही वैद्यकशास्त्रात सर्वात जास्त अभ्यासल्या गेलेल्या औषधांपैकी एक असून, त्यांच्या सुरक्षिततेचा 20 हून अधिक वर्षांचा डेटा उपलब्ध आहे. जास्त धोका असलेल्या लोकांमध्ये ही औषधं हृदयविकाराचा झटका येण्याचं प्रमाण 25-35% कमी करतात. त्यामुळे प्रश्न ‘ती सुरक्षित आहेत का’ हा नसून ‘त्यांची खरी गरज कोणाला आहे’ हा असतो.
स्टॅटिनचा स्पष्ट फायदा कधी होतो: ज्यांना आधीच हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोक येऊन गेला आहे (जिथे गोळी घेण्याचा फायदा अगदी निर्विवाद असतो), डायबिटीससोबत इतर कोणताही एक धोका आहे, पुढच्या 10 वर्षांतील हृदयविकाराचा धोका 10% पेक्षा जास्त आहे, किंवा इतर धोके नसतानाही LDL 190 mg/dL पेक्षा जास्त भरला आहे.
सविस्तर बोलून निर्णय घेण्याची गरज कधी असते: इतर कोणताही धोका नसताना LDL थोडासा वाढलेला दिसतो, कुटुंबात कोणालाही हृदयविकार नसताना वय 50 वर्षांपेक्षा कमी आहे, किंवा मुख्य अडचण फक्त वाढलेले ट्रायग्लिसराइड्स आणि कमी HDL हीच असेल (जिथे या आकड्यांसाठी औषधांपेक्षा सवयी बदलणं जास्त चांगलं काम करतं).
क्लिनिकमध्ये मला वारंवार दिसणारा एक दुष्परिणाम म्हणजे: स्नायूंमधलं दुखणं आणि थकवा, विशेषतः स्टॅटिनचा डोस जास्त असल्यावर. हे दुष्परिणाम खरे असतात; डोस कमी करून किंवा दुसरं स्टॅटिन देऊन ते सहसा सहज दूर होतात. औषधाची खरी गरज असताना गोळी अचानक बंद करण्याचं हे कारण नव्हे, तर योग्य डोस शोधून घेण्याचं ते कारण असतं.
थायरॉईड आणि कोलेस्ट्रॉलचा संबंध
हायपोथायरॉईडीझममुळे (अगदी सबक्लिनिकल थायरॉईडमुळेही) LDL कोलेस्ट्रॉल वाढू शकतं. म्हणूनच LDL अचानक वाढल्यास किंवा नवीन समस्या दिसल्यास TSH आणि Free T3/T4 ची टेस्ट करून घेणं फार गरजेचं ठरतं. डॉक्टरांच्या उपचारांनी थायरॉईड नीट झाल्यावर अनेकदा कोलेस्ट्रॉलचे आकडेही आपोआप सुधारतात. त्यानंतर स्टॅटिन चालू ठेवायची की नाही, हा निर्णय तुमचे डॉक्टर घेतील.
केवळ टोटल कोलेस्ट्रॉल न पाहता संपूर्ण लिपिड प्रोफाइल तपासून घ्या. ट्रायग्लिसराइड्स आणि HDL चं गुणोत्तर नक्की समजून घ्या. विशेषतः पोटावर चरबी वाढलेल्या प्रत्येक भारतीयाने हा पॅटर्न समजून घेणं अतिशय महत्त्वाचं असतं.
