हायपोथायरॉईडीझम: केवळ TSH तपासणे पुरेसे का नसते?

हायपोथायरॉईडीझम हा माझ्या प्रॅक्टिसमध्ये वारंवार दिसणाऱ्या अशा त्रासांपैकी एक आहे, ज्याचं अनेकदा घाईघाईने चुकीचं निदान होतं आणि त्याच वेळी अनेकांना अपुरे उपचारही मिळतात. रुग्णाच्या लक्षणांचा विचार न करता केवळ TSH च्या आकड्यावरून लगेच आजाराचा शिक्का मारणं ही एक चूक झाली. तर दुसरीकडे, केवळ TSH तपासून संपूर्ण चित्राकडे दुर्लक्ष करणं, आणि TSH नॉर्मल आल्यावर रुग्णाला खरोखर त्रास होत असूनही ‘तुमचं सगळं ठीक आहे’ असं सांगणं, हा रुग्णावर होणारा मोठा अन्याय ठरतो.

हा लेख अशा रुग्णांसाठी आहे ज्यांना थायरॉईड रिपोर्ट ‘नॉर्मल’ आलाय असं सांगितलं गेलं आहे; पण तरीही त्यांना सतत थकवा, कारण नसताना वजन वाढणं, केस गळणं, थंडी वाजणं आणि बद्धकोष्ठतेचा त्रास होतो आहे. तसंच जे लोक रोज लिव्होथायरॉक्सिनची गोळी घेतात पण तरीही त्यांना बरं वाटत नाही, त्यांच्यासाठीही हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. या दोन्ही रुग्णांना अधिक सविस्तर आणि शास्त्रीय उत्तर मिळायला हवं.

केवळ TSH तपासण्यात नक्की काय अडचण असते?

TSH (थायरॉईड-स्टिम्युलेटिंग हार्मोन) हा मेंदूतील पिट्युटरी ग्रंथीकडून तयार केला जातो; तो थायरॉईडला किती संप्रेरक तयार करायचं याचा निरोप देतो. हे एक अप्रत्यक्ष मापन असतं; म्हणजे मेंदूला रक्तातील थायरॉईडची पातळी कशी वाटते हे यावरून समजतं, प्रत्यक्षात शरीरातील पेशींमध्ये थायरॉईड हार्मोनचं काम कसं चाललं आहे हे यातून समजत नाही.

थायरॉईड ग्रंथी प्रामुख्याने T4 (थायरॉक्सिन) हे संप्रेरक बनवते, जे एक निष्क्रिय साठवणुकीचं स्वरूप असतं. शरीराच्या चयापचयासाठी सक्रिय होण्याआधी लिव्हर, किडनी आणि आतड्यांमध्ये या T4 चं रूपांतर T3 मध्ये व्हावं लागतं. काही लोकांचं TSH आणि T4 नॉर्मल असतं, पण T4 चं T3 मध्ये होणारं रूपांतर नीट होत नाही. अशा वेळी पेशींमध्ये सक्रिय हार्मोनची खरीखुरी कमतरता असते, पण केवळ TSH टेस्टमध्ये हे कुठेच दिसत नाही.

T4 चं T3 मध्ये होणारं रूपांतर कशामुळे अडखळतं: जुनाट मानसिक ताण आणि वाढलेलं कॉर्टिसोल, सेलेनियमची कमतरता (भारतात अतिशय सामान्य), शरीरातलं कमी लोह (आयर्न), झिंकची कमतरता, पोटातील जिवाणूंचं असंतुलन आणि शरीरातील अंतर्गत सूज. TSH नॉर्मल असूनही थायरॉईडची लक्षणं जाणवणाऱ्या माझ्या रुग्णांमध्ये हे घटक मला सतत पाहायला मिळतात.

हाशिमोटो थायरॉईडायटिस आणि बहुतेकांना माहिती नसलेलं मूळ कारण

भारतात आणि जगातही हायपोथायरॉईडीझमचं सर्वात मुख्य कारण म्हणजे ‘हाशिमोटो थायरॉईडायटिस’. हा एक ऑटोइम्यून आजार आहे, ज्यामध्ये शरीराची रोगप्रतिकार यंत्रणा स्वतःच्याच थायरॉईड ग्रंथीवर हल्ला करते. याचं अचूक निदान करण्यासाठी TPO अँटीबॉडीज आणि थायरोग्लोब्युलिन अँटीबॉडीजची टेस्ट करावी लागते, ज्या साध्या थायरॉईड टेस्टमध्ये नसतात.

हा फरक समजून घेणं अतिशय महत्त्वाचं असतं; कारण हाशिमोटो हा केवळ थायरॉईडचा त्रास नसून रोगप्रतिकार शक्तीच्या असंतुलनाचा आजार आहे. हाशिमोटो असलेल्या अनेकांमध्ये इतर ऑटोइम्यून समस्या किंवा आतड्यांच्या तक्रारीही असतात. त्यामुळे फक्त हार्मोन न पाहता रोगप्रतिकार शक्तीवरही लक्ष देणं गरजेचं असतं. हाशिमोटोमध्ये केवळ TSH वर उपचार करणं म्हणजे गाडीचं ऑईल का कमी झालं हे न पाहता केवळ वॉर्निंग लाईट बदलण्यासारखं असतं.

थायरॉईडची लक्षणं दिसणाऱ्या, कुटुंबात थायरॉईडचा पूर्वेतिहास असलेल्या किंवा इतर ऑटोइम्यून आजार उद्भवलेल्या प्रत्येक रुग्णामध्ये मी TPO अँटीबॉडीज तपासून घेतो. हाशिमोटो असल्याचं समजल्यामुळे केवळ ‘गोळी घ्या आणि सहा महिन्यांनी पुन्हा भेटा’ असं न करता आहार, पचनसंस्थेचं आरोग्य, सेलेनियम, ताणतणाव आणि रोगप्रतिकार शक्ती यावर सविस्तर चर्चा सुरू होते.

सेलेनियम आणि थायरॉईडसाठी त्याचं महत्त्व

थायरॉईड हार्मोन तयार होण्यासाठी आणि T4 चं T3 मध्ये रूपांतर होण्यासाठी सेलेनियमची फार गरज असते. शरीरातील इतर कोणत्याही अवयवापेक्षा थायरॉईड ग्रंथीमध्ये सेलेनियमचं प्रमाण सर्वात जास्त असतं. भारतातल्या बहुतांश मातीत सेलेनियमची कमतरता आहे, आणि भारतीय शाकाहारी जेवणात सेलेनियम देणारे पदार्थ फार कमी असतात (ब्राझील नट्स हे भारतीय खाण्यात नसतात, आणि मासे वा अंडी अनेक जण खात नाहीत).

भारतात सेलेनियमची कमतरता अगदी सामान्य असून त्याचा थेट परिणाम थायरॉईडच्या कामावर होतो. काही अभ्यासांनुसार, हाशिमोटोच्या रुग्णांमध्ये रोज 200 mcg सेलेनियम सप्लिमेंट दिल्यास सहा महिन्यांत TPO अँटीबॉडीज 40% पर्यंत कमी झाल्या. तरीही याविषयीचे पुरावे संमिश्र असल्यामुळे सप्लिमेंट्स नेहमी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्यायला हवीत. मी स्वतः सप्लिमेंट देण्याआधी सेलेनियमची टेस्ट करून घेणं पसंत करतो; पण थायरॉईडचा त्रास असलेल्या शाकाहारी रुग्णांमध्ये मी याकडे विशेष लक्ष देतो.

लिव्होथायरॉक्सिनची गोळी घेऊनही काहींना बरं का वाटत नाही?

लिव्होथायरॉक्सिन (T4) हे हायपोथायरॉईडीझमवरील मुख्य औषध आहे. बहुतेकांसाठी ते अगदी छान काम करतं. पण काहींच्या बाबतीत TSH नॉर्मल होतो, तरीही त्रास कायम राहतो. याचं सर्वात मुख्य कारण म्हणजे: T4 चं T3 मध्ये पुरेसं रूपांतर न झाल्यामुळे आपण घेत असलेलं T4 शरीरात सक्रिय T3 मध्ये बदलू शकत नाही.

अशा वेळी पुढचे पर्याय: रूपांतरणातले अडथळे दूर करणं (मानसिक ताण, सेलेनियम, लोह, पचन), गरज पडल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्याने T4/T3 एकत्र घेणं किंवा स्वतंत्र T3 चा विचार, आणि लिव्होथायरॉक्सिन योग्य पद्धतीने घेतलं जात आहे याची खात्री बाळगणं. म्हणजेच ही गोळी नेहमी सकाळी रिकाम्या पोटी, जेवणाआधी 30-60 मिनिटं घ्यावी; आणि कॅल्शियम, लोह किंवा ॲसिडिटीच्या गोळ्यांनंतर चार तासांचं अंतर ठेवावं, कारण त्यामुळे गोळी नीट शोषली जात नाही.

आहार आणि थायरॉईडविषयी शास्त्रीय पुरावे काय सांगतात?

ग्लूटन: हाशिमोटो आणि सिलियाक डिसीज (गव्हातील ग्लूटनची ॲलर्जी) यांच्यात थेट संबंध असल्याचं दिसून आलं आहे. दोन्ही आजार असलेल्या रुग्णांमध्ये ग्लूटन पूर्ण बंद केल्यावर अँटीबॉडीज कमी होतात. सिलियाक नसलेल्या हाशिमोटो रुग्णांमध्ये पुरावे थोडे कमी असले, तरी आहारातलं ग्लूटन कमी केल्यावर बऱ्याच रुग्णांना लक्षणांत छान आराम पडल्याचं मला पाहायला मिळतं.

कच्च्या क्रूसीफेरस भाज्या: आयोडीनची कमतरता असलेल्या लोकांमध्ये कच्च्या क्रूसीफेरस भाज्या (ब्रोकोली, कोबी, मुळा) खूप जास्त प्रमाणात खाल्ल्यास त्या आयोडीन शोषण्यात अडथळा आणू शकतात. मात्र शिजवून खाल्ल्यास आणि नेहमीच्या प्रमाणात घेतल्यास बहुतेकांसाठी यात काळजीचं काहीच कारण नसतं. याचा धोका कच्च्या कोबीचा किंवा मुळ्याचा रोज ज्यूस पिण्याने होऊ शकतो, साधी भाजी खाण्याने नाही.

सोयाबीन: सोयाबीनचे घटक हे लिव्होथायरॉक्सिन गोळीच्या शोषणात अडथळा आणू शकतात. सोयायुक्त पदार्थ आणि गोळी घेण्याच्या वेळेत चार तासांचे अंतर ठेवल्यास ही अडचण सहज दूर होते.

आयोडीन: भारतात मीठ आयोडीनयुक्त असल्याने शहरांमध्ये आयोडीनची तीव्र कमतरता दुर्मिळ आहे. सप्लिमेंट्समधून घेतलेलं अतिरिक्त आयोडीन हाशिमोटोचा त्रास वाढवू शकतं. रक्तातील कमतरता तपासल्याशिवाय स्वतःहून कधीही आयोडीन सप्लिमेंट्स घेऊ नका.

तपासणी कधी करावी आणि डॉक्टरांना काय सांगावं?

तुम्हाला कारण नसताना सतत थकवा, वजन वाढणं, केस गळणं, थंडी सहन न होणं, बद्धकोष्ठता, त्वचा कोरडी पडणं, लक्ष न लागणं किंवा सतत उदास वाटणं असा त्रास असेल, तर केवळ TSH न करता TSH, Free T3, Free T4 आणि TPO अँटीबॉडीज या सर्व चाचण्या करून घेण्याविषयी डॉक्टरांशी बोला. डॉक्टरांनी फक्त TSH पाहून थायरॉईड ठीक आहे असं सांगितलं तरी पूर्ण पॅनल तपासण्याची विनंती करा. ही कोणतीही अवाजवी मागणी नसून थायरॉईडच्या लक्षणांसाठी गरजेची असलेली योग्य वैद्यकीय काळजी आहे.