PCOS: केवळ हार्मोनल नव्हे, तर मुळात एक मेटाबॉलिक आजार

PCOD आणि PCOS हे शब्द अनेकदा एकाच अर्थाने वापरले जातात, पण या दोन्हींमध्ये एक महत्त्वाचा फरक आहे. PCOD (पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन डिसीज) ही प्रामुख्याने सोनोग्राफीमध्ये अंडाशयात अनेक लहान फॉलिकल्स (पाण्याच्या गाठी) दिसण्याची स्थिती असते. तर PCOS (पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन सिंड्रोम) हा एक मोठा आजार असून त्याच्या निदानासाठी तीनपैकी किमान दोन गोष्टी जुळाव्या लागतात: अनियमित किंवा न येणारी मासिक पाळी, वाढलेली पुरुष संप्रेरके (किंवा त्याची लक्षणं जसे की चेहऱ्यावर मुरुमे, अंगावर नको असलेले केस) आणि सोनोग्राफीवर दिसणारे पॉलीसिस्टिक अंडाशय. सोनोग्राफीत गाठी दिसणाऱ्या अनेक महिलांना हा सिंड्रोम नसतो; तर सिंड्रोम असलेल्या अनेक महिलांची पुरेशी तपासणी आणि उपचार वेळेत होत नाहीत.

भारतात मूल होण्याच्या वयातील सुमारे 15-20% महिलांना PCOS चा त्रास आहे; हे जगातल्या सर्वाधिक प्रमाणांपैकी एक असून बहुधा जनुकीय प्रवृत्ती आणि चयापचयाशी संबंधित वातावरण यांच्या एकत्रित परिणामामुळे हे घडतं. हा महिलांमधील सर्वात सामान्य संप्रेरक विकार, मासिक पाळीच्या अनियमिततेचं मुख्य कारण आणि वंध्यत्वाच्या प्रमुख कारणांपैकी एक आहे. तरीही, या आजाराविषयीची सर्वात महत्त्वाची गोष्ट रुग्णांना सहसा कोणी समजावून सांगत नाही: PCOS हा केवळ स्त्रीरोगाशी संबंधित आजार नसून तो मुळात एक मेटाबॉलिक (चयापचय) विकार आहे. इन्सुलिन रेझिस्टन्स हा याचा खरा गाभा आहे, आणि त्यावर उपचार करणं हा PCOS नियंत्रणाचा मध्यवर्ती भाग ठरतो.

इन्सुलिन रेझिस्टन्स इतका महत्त्वाचा का असतो?

PCOS मध्ये रक्तातील अतिरिक्त इन्सुलिन अंडाशयाला जास्त प्रमाणात एंड्रोजेन्स (टेस्टोस्टेरॉन आणि संबंधित पुरुष हार्मोन्स) तयार करायला भाग पाडतं. वाढलेले एंड्रोजेन्स स्त्रीबीजाच्या नैसर्गिक वाढीत अडथळा आणतात, ज्यामुळे स्त्रीबीज वेळेवर पक्व होऊन बाहेर पडू शकत नाही. यामुळे मासिक पाळी अनियमित होते आणि कधीकधी स्त्रीबीज तयार होण्याची त्या चक्रात बीजोत्सर्जन होत नाही. ज्या फॉलिकल्समधून बीजोत्सर्जन होत नाही, ती अंडाशयात साचून राहतात आणि सोनोग्राफीमध्ये पॉलीसिस्टिक स्वरूप दिसतं.

उपाशीपोटी रक्तातील साखरेच्या साध्या टेस्टमध्ये (Fasting Blood Sugar) PCOS मधला इन्सुलिन रेझिस्टन्स सहसा पकडला जात नाही. यासाठी HOMA-IR (फास्टिंग इन्सुलिन आणि साखरेवरून काढलेला स्कोअर) आणि ग्लुकोज दिल्यानंतर शरीराचा इन्सुलिन प्रतिसाद या अधिक बारीक तपासण्या कराव्या लागतात. PCOS असलेल्या अनेक महिलांची उपाशीपोटी साखर अगदी नॉर्मल असते, पण इन्सुलिनची पातळी खूप वाढलेली असते; हा असा इन्सुलिन रेझिस्टन्स आहे जो साध्या तपासणीत पूर्णपणे लपून राहतो.

म्हणूनच PCOS नियंत्रणातील मुख्य उपाय इन्सुलिन रेझिस्टन्स सुधारण्यावर आधारलेले असतात: आहारातील बदल (विशेषतः मैद्यासारखी रिफाइंड पिठं कमी करणं), नियमित व्यायाम आणि मेटफॉर्मिनसारखी औषधं. तसंच वजन वाढल्यावर PCOS चा त्रास का वाढतो आणि थोडंसं जरी वजन कमी झालं तरी लगेच छान फरक का जाणवतो, याचंही हेच मुख्य कारण असतं.

आहारातील बदलांमुळे नेमका काय फरक पडतो?

PCOS मध्ये सर्वाधिक शास्त्रीय पुरावे असलेला आहारातील बदल म्हणजे ‘ग्लायसेमिक लोड’ कमी करणं; म्हणजेच आपण खाल्लेल्या अन्नामुळे रक्तातील साखर आणि इन्सुलिन किती वेगाने व किती प्रमाणात वाढतं ते सांभाळणं. याचा अर्थ सगळीच पिष्टमय अन्नं बंद करणं नसून, रिफाइंड पदार्थ (मैदा, खूप जास्त पांढरा भात, साखर, गोड पेयं आणि पाकीटबंद स्नॅक्स) कमी करणं होय. चोथा असलेली धान्यं (तृणधान्ये, डाळी, भाज्या) खाल्ल्याने रिफाइंड अन्नाच्या तुलनेत इन्सुलिन खूप सावकाश आणि कमी प्रमाणात वाढतं.

संशोधनात असं दिसून आलं आहे की कमी ग्लायसेमिक इंडेक्स असलेल्या आहारामुळे PCOS च्या रुग्णांमध्ये फास्टिंग इन्शुलिन, टेस्टोस्टेरॉन आणि मासिक पाळीतील अनियमितता कमी होते. हा परिणाम लक्षणीय होता. प्रत्येकाच्या प्रकृतीनुसार शरीराचा प्रतिसाद बदलू शकतो, म्हणून आपल्या डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांशी बोलूनच आहाराचं नियोजन करायला हवं.

जेवणात प्रथिनांचं (प्रोटीन) पुरेसं प्रमाण असणंही तितकंच महत्त्वाचं असतं. प्रत्येक जेवणात पुरेसं प्रोटीन असल्यास अन्न सावकाश पचतं आणि सोबत खाल्लेल्या भातामुळे वा पोळीमुळे इन्सुलिन अचानक उसळत नाही. शाकाहारी लोकांसाठी याचा अर्थ केवळ रात्रीच्या जेवणातच नव्हे, तर प्रत्येक वेळच्या खाण्यात डाळ, पनीर, दही किंवा कडधान्यं असायला हवीत.

या संदर्भात इनॉसिटॉलचा (विशेषतः myo-inositol आणि D-chiro-inositol) आवर्जून उल्लेख करायला हवा. ही धान्यांमध्ये आणि कडधान्यांत नैसर्गिकरीत्या आढळणारी पोषक द्रव्यं आहेत. दररोज 2-4 ग्रॅम मायो-इनॉसिटॉल सप्लिमेंट घेतल्याने PCOS मध्ये इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारते, टेस्टोस्टेरॉन कमी होतो, पाळी नियमित होते आणि गर्भधारणेसाठी प्रयत्न करणाऱ्या महिलांमध्ये स्त्रीबीजाची प्रत सुधारते, याचे चांगले पुरावे आहेत. PCOS व्यवस्थापनात ही सर्वाधिक पुरावे असलेली उपयुक्त सप्लिमेंट मानली जाते.

व्यायाम आणि संप्रेरकांच्या संतुलनासाठी त्याचे महत्त्व

PCOS मध्ये व्यायाम केवळ वजन कमी करण्यापुरता नसून, तो स्वतंत्रपणे इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारतो. वेगाने चालणं आणि ताकदीचे व्यायाम (रेझिस्टन्स ट्रेनिंग) या दोन्हीचे पुरावे आहेत; पण ताकदीच्या व्यायामांचा एक विशेष फायदा असा की स्नायूंची ताकद वाढल्याने साखर सामावून घ्यायला शरीराला जास्त जागा मिळते, ज्यामुळे इन्सुलिनची गरज दीर्घकाळासाठी कमी होते. या दोन्ही प्रकारच्या व्यायामांची सांगड घातल्यास सर्वात उत्तम परिणाम मिळतात.

यासाठी दर आठवड्याला किमान 150 मिनिटं मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम किंवा 75 मिनिटं जोरदार व्यायाम करणं आवश्यक असतं. यासोबत आठवड्यातून दोनदा ताकदीचे व्यायाम जोडणाऱ्या महिलांमध्ये संप्रेरकांच्या पातळीत सर्वात जास्त सुधारणा दिसून येते. नियमित व्यायामामुळे मासिक पाळी नियमित व्हायला मोठी मदत होते; काही महिलांना अवघ्या सहा ते आठ आठवड्यांतच पाळीच्या चक्रात छान फरक जाणवतो.

वजन कमी करणं आणि आकड्यांपेक्षा सातत्याचं महत्त्व

जास्त वजन असलेल्या PCOS रुग्णांमध्ये, शरीराचं वजन केवळ 5% कमी केलं तरी इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारते, पुरुष संप्रेरकं कमी होतात आणि मासिक पाळी नियमित व्हायला सुरुवात होते. हा बहुतांश रुग्णांच्या अपेक्षेपेक्षा खूप लहान आकडा असला तरी वैद्यकीयदृष्ट्या अतिशय प्रभावी ठरतो. उदाहरणार्थ, 70 किलो वजन असलेल्या महिलेसाठी 5% वजन कमी करणं म्हणजे 3.5 किलो घटवणं; जे दोन ते तीन महिन्यांत रोजच्या आहारातील आणि व्यायामातील सातत्याने सातत्याने साध्य करता येतं.

वजन कसं कमी केलं जातं ही पद्धतही महत्त्वाची असते. उपाशी राहून केलेलं कडक क्रॅश डाएट तात्पुरतं वजन घटवतं, पण नंतर मेटाबॉलिझम बिघडून तात्पुरता फरक दिसतो आणि नंतर चयापचय बिघडून वजन पुन्हा वाढण्याची शक्यता असते. आपलं खरं उद्दिष्ट पोटावरची चरबी कमी करणं आणि स्नायू टिकवून ठेवणं हे असायला हवं; यासाठी कमी कॅलरींसोबतच पुरेसं प्रोटीन आणि ताकदीचे व्यायाम आवश्यक असतात.

PCOS मधील मानसिक ताण आणि कॉर्टिसोल

जुनाट मानसिक ताण दोन मार्गांनी PCOS ची समस्या वाढवतो. पहिलं म्हणजे कॉर्टिसोल हे ताणाचं हार्मोन थेट इन्सुलिन रेझिस्टन्स वाढवतं. दुसरं म्हणजे, दीर्घकालीन ताणामुळे शरीरातील संप्रेरकांचं संतुलन बिघडतं आणि ॲड्रिनल ग्रंथी जास्त एंड्रोजेन्स तयार करते, ज्यामुळे त्रास अधिक वाढतो. म्हणूनच परीक्षा, ऑफिसचा ताण किंवा कौटुंबिक वादाच्या काळात PCOS ची लक्षणं उसळताना दिसतात; आणि यामुळेच ताणतणावाचं व्यवस्थापन हा कोणताही वरवरचा उपाय नसून उपचारांचा एक खराखुरा भाग असतो.

औषधांची खरी मदत नक्की कधी होते?

मेटफॉर्मिन हे औषध इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारतं आणि एंड्रोजेन्सची निर्मिती कमी करतं. इन्सुलिन रेझिस्टन्स आढळलेल्या किंवा केवळ सवयी बदलून पुरेसा फरक न पडलेल्या बहुतांश महिलांसाठी हे एक चांगलं प्राथमिक औषध ठरतं. गर्भनिरोधक गोळ्या पाळी नियमित करतात आणि मुरुमे व चेहऱ्यावरचे केस कमी करतात, पण त्या मूळ इन्सुलिन रेझिस्टन्सवर त्यावर उपाय करत नाहीत; त्या तात्पुरती लक्षणं दाबून ठेवतात आणि चयापचयाचा मूळ प्रश्न तसाच चालू राहतो. म्हणूनच या गोळ्या बंद केल्यावर सर्व लक्षणं पुन्हा पूर्वीसारखी किंवा त्याहून जास्त उसळतात.

गर्भधारणेसाठी प्रयत्न करणाऱ्या महिलांसाठी इनॉसिटॉल, मेटफॉर्मिन आणि जीवनशैलीतील बदल अनेकदा पुरेसे ठरतात. हे करूनही स्त्रीबीज तयार होत नसल्यास, लेट्रोझोल किंवा क्लोमिफीन ही औषधं डॉक्टरांच्या सल्ल्याने बीजोत्सर्जन सुरू करायला वापरली जातात.

दीर्घकालीन आरोग्याचं मोठं चित्र

PCOS हा केवळ तारुण्यातील किंवा मूल होण्याच्या वयापुरता त्रास नसतो. PCOS असलेल्या महिलांना आयुष्यात पुढे जाऊन टाइप 2 डायबिटीस (काही अभ्यासांनुसार 10 पटींपर्यंत जास्त धोका), हृदयविकार आणि गर्भाशयाच्या अंतःआवरणाचा (एंडोमेट्रियल) कर्करोगाचा जास्त धोका संभवतो. म्हणूनच वयाच्या विसाव्या वर्षापासूनच PCOS असलेल्या कोणत्याही महिलेने दरवर्षी उपाशीपोटी साखर, कोलेस्ट्रॉल आणि ब्लड प्रेशर नियमित तपासून घेणं गरजेचं असतं. केवळ गर्भधारणा किंवा पाळीच्या गोळ्यांवर लक्ष ठेवणाऱ्या भेटींमध्ये या दीर्घकालीन पैलूंवर सहसा चर्चाच होत नाही.

निदानाच्या पहिल्या दिवसापासूनच PCOS कडे एक मेटाबॉलिक आजार म्हणून पाहणं, केवळ गरोदर राहण्यासाठी किंवा पाळी खूप बिघडल्यावरच नव्हे, तर सुरुवातीपासूनच योग्य सवयी लावणं, हाच आजचं आयुष्य सुकर करण्याचा आणि भविष्यातील मोठे आजार टाळण्याचा खरा मार्ग ठरतो.