मायग्रेन: कारणे, वेदनाशामक औषधांचा अतिवापर आणि प्रभावी उपाय

मायग्रेन म्हणजे केवळ साधी डोकेदुखी नव्हे. हा मज्जासंस्थेचा एक विकार असून यामध्ये कॉर्टिकल स्प्रेडिंग डिप्रेशन, ट्रायजेमिनल नर्व्ह उत्तेजित होणं आणि वेदनेच्या संवेदनशीलता मार्गांचा अतिउद्रेक होतो, जो काही तासांपासून अनेक दिवसांपर्यंत टिकू शकतो. ही डोकेदुखी प्रामुख्याने ठसठसणारी, सहसा एका बाजूला, मध्यम ते तीव्र स्वरूपाची असते आणि रोजच्या हालचालींनी वाढते. बहुतांश मायग्रेनसोबत मळमळ किंवा उलट्या होतात आणि प्रकाश व आवाजाचा तीव्र त्रास होतो. सुमारे 30% रुग्णांमध्ये ‘ऑरा’ (Aura) दिसून येतो; म्हणजेच डोकेदुखी सुरू होण्यापूर्वी डोळ्यांसमोर ठिपके किंवा चक्रे दिसणं, मुंग्या येणं किंवा बोलण्यात अडखळणं असा त्रास होतो.

जगभरात माणसाला हतबल करणाऱ्या आजारांमध्ये मायग्रेनचा दुसरा क्रमांक लागतो. जगातील सुमारे 15% लोकांना याचा त्रास असून पुरुषांच्या तुलनेत महिलांमध्ये याचं प्रमाण तिप्पट जास्त असतं. भारतात या त्रासाकडे मोठ्या प्रमाणावर दुर्लक्ष होतं आणि अपुरे उपचार मिळतात; वारंवार डोकेदुखी होणाऱ्या अनेक रुग्णांना “टेन्शन हेडेक” किंवा “सायनस” असल्याचं सांगितलं जातं आणि स्वतःहून चुकीच्या पेनकिलर गोळ्या घेतल्यामुळे काळाच्या ओघात आजार आणखी बळावतो.

मायग्रेन नेमकं कशामुळे उसळतो?

मायग्रेनचं एकच कारण नसतं, तर त्याची एक सहनशीलता मर्यादा (थ्रेशोल्ड) असते. याची तुलना पाण्याने भरणाऱ्या बादलीशी करा: मेंदूची मायग्रेन थ्रेशोल्ड ठरवते की बादली काठोकाठ भरून कधी डोकेदुखीचा झटका येईल. ट्रिगर्स मायग्रेन निर्माण करत नाहीत, तर ते आधीच भरत आलेल्या बादलीतील पाणी काठोकाठ सांडायला कारणीभूत ठरतात. म्हणूनच केवळ एक ट्रिगर टाळल्याने झटके थांबत नाहीत; सहनशीलता वाढवून मेंदूची ही बादली रिकामी ठेवणं आवश्यक असतं.

संशोधनानुसार सर्वात खात्रीशीर ट्रिगर्स: झोपेचं बिघडलेलं चक्र (अपुरी झोप किंवा प्रमाणाबाहेर जास्त झोप, जसं की वीकेंडला उशिरापर्यंत झोपल्याने होणारा मायग्रेन), हार्मोन्सचे चढउतार (मासिक पाळीच्या आधी इस्ट्रोजेन अचानक कमी झाल्यामुळे महिलांमध्ये होणारा त्रास), शरीरातील पाण्याची कमतरता (डिहायड्रेशन), उपवास किंवा जेवणाची वेळ चुकणं, डोळ्यांवर येणारा तेज प्रकाश, तीव्र वास, मोठा आवाज, हवामानातील अचानक बदल आणि मद्यपान.

यासाठी सर्वात उपयुक्त उपाय म्हणजे किमान आठ आठवडे डोकेदुखीची एक नोंदवही (डायरी) ठेवणं: तारीख, वेळ, वेदनेची तीव्रता, आदल्या रात्रीची झोप, जेवण, मासिक पाळीचे दिवस आणि इतर संभाव्य गोष्टी लिहून काढा. यातून एक विशिष्ट पॅटर्न स्पष्ट होतो, जो समजून घेणं सरसकट अन्न बंद करण्यापेक्षा खूप जास्त फायदेशीर ठरतं.

पेनकिलर औषधांच्या अतिवापराचा सापळा

दररोज किंवा वारंवार डोकेदुखीने त्रस्त असलेल्या रुग्णांमध्ये मला ही अडचण सर्वात जास्त दिसते. महिन्यातून 10-15 दिवसांपेक्षा जास्त काळ पेनकिलर किंवा ट्रिप्टान्स गोळ्या घेतल्यास ‘मेडिकेशन ओव्हरयुज हेडेक’ (MOH) होतो; म्हणजेच ज्या औषधाने दुखणं थांबायला हवं ते औषधच डोकेदुखीचं मूळ कारण बनतं. वारंवार वेदनाशामक औषधं घेतल्याने मेंदूची वेदना थांबवण्याची नैसर्गिक क्षमता मंदावते आणि मेंदू वेदनेसाठी अधिक संवेदनशील बनतो.

भारतातील सर्वात सामान्य उदाहरणे: कॅफिनयुक्त वेदनाशामक गोळ्या (उदा. सॅरिडॉन, डार्ट), पॅरासिटामॉल, NSAIDs आणि ट्रिप्टान्स. तुम्ही जर डोकेदुखीसाठी महिन्यातून 10-15 दिवसांपेक्षा जास्त वेळा या गोळ्या घेत असाल, तर मूळ मायग्रेन कसाही असला तरी MOH मुळे तुमची डोकेदुखी नक्कीच वाढत असते.

MOH वरील उपचारांमध्ये डॉक्टरांच्या सल्ल्याने अतिवापर होणारी औषधं बंद करावी लागतात. मेंदूचं संतुलन पूर्ववत होत असताना दोन ते सहा आठवडे थोडं अस्वस्थ वाटू शकतं; या काळात मायग्रेन प्रतिबंधक उपचार सुरू केले जातात. यासाठी डोकेदुखीच्या तज्ज्ञ डॉक्टरांचा किंवा न्यूरोलॉजिस्टचा सल्ला आवश्यक असतो, पण ही शास्त्रीय पद्धत समजून घेणं ही पहिली पायरी असते.

मॅग्नेशियम: डॉक्टरांशी बोलण्याजोगा एक कमी जोखमीचा उपाय

सर्वसामान्य लोकांपेक्षा मायग्रेनच्या रुग्णांमध्ये मॅग्नेशियमची कमतरता जास्त आढळते आणि मायग्रेनच्या झटक्यादरम्यान मेंदूतील द्रवात मॅग्नेशियमची पातळी घटलेली दिसते. रुग्णालयात तीव्र झटका थांबवण्यासाठी इंट्राव्हेनस मॅग्नेशियम दिलं जातं. प्रतिबंधात्मक चाचण्यांमध्ये दररोज तोंडावाटे मॅग्नेशियम सप्लिमेंट (400-600 मिग्रॅ मॅग्नेशियम ग्लिसिनेट किंवा सायट्रेट) घेतल्याने मायग्रेनचे झटके लक्षणीयरित्या कमी झाल्याचं सातत्याने दिसून आलं आहे; 2012 मधील अमेरिकन हेडेक सोसायटीच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनी प्रतिबंधासाठी ते प्रभावी असल्याचं नमूद केलं आहे.

इतर कोणतीही अडचण नसल्यास मी माझ्या बहुतांश मायग्रेन रुग्णांना मॅग्नेशियम सुरू करण्याचा सल्ला देतो. याचा पूर्ण प्रभाव दिसायला सहा ते आठ आठवडे लागतात. या डोसमध्ये दुष्परिणाम नगण्य असतात (जास्त डोस झाल्यास शौचास पातळ होतं, जे डोस कमी केल्यावर लगेच थांबतं). हा उपाय स्वस्त आणि पुरावे समाधानकारक आहेत असतो. एपिसोडिक मायग्रेनमध्ये थेट कडक प्रतिबंधक गोळ्यांकडे जाण्याआधी हा उपाय करून पाहणं सुरुवात करणं योग्य ठरू शकतं.

रायबोफ्लेव्हिन (व्हिटॅमिन B2) आणि CoQ10

दररोज 400 मिग्रॅ रायबोफ्लेव्हिन घेतल्याने मायग्रेनचं प्रमाण कमी होतं, याचे अनेक रँडमाइज्ड चाचण्यांमध्ये पुरावे मिळाले आहेत. हे मायटोकॉन्ड्रियल ऊर्जेच्या चयापचयावर काम करतं, कारण मायग्रेनच्या रुग्णांमध्ये झटक्यांच्या दरम्यान पेशींमधील ऊर्जा निर्मिती मंदावलेली असू शकते. हे सहसा चांगलं सहन होतं असतं (यामुळे लघवीचा रंग गडद पिवळा होतो, ज्याने कोणतीही हानी होत नाही), परवडणारं आहे आणि तज्ज्ञांकडून प्रभावी मानलं गेलं आहे.

दररोज 300 मिग्रॅ कोएंझाइम Q10 घेतल्यानेही असाच फायदा होतो. स्वतंत्रपणे किंवा मॅग्नेशियम व रायबोफ्लेव्हिनसोबत एकत्रितपणे घेतलेली ही पोषण सप्लिमेंट्स सुरक्षित आणि शास्त्रशुद्ध मानली जातात. वारंवार तीव्र त्रास असलेल्या रुग्णांसाठी ही डॉक्टरी औषधांचा पर्याय नसली, तरी ज्यांना कमी वेळा झटके येतात आणि रोज गोळ्या घेणं टाळायचं आहे अशांसाठी ही एक उत्तम सुरुवात ठरते.

झोप हा नियंत्रणात आणता येणारा सर्वात महत्त्वाचा घटक

झोपेचं बिघडलेलं चक्र हे मायग्रेनचा झटका उसळवणारं तात्काळ कारण असतं आणि काळाच्या ओघात आजार वाढण्याचंही ते मुख्य कारण ठरतं. अपुऱ्या झोपेमुळे मेंदूची वेदना वाढवणारी संवेदनशीलता वाढते. दररोज एकाच निश्चित वेळी झोपणं आणि उठणं (अगदी वीकेंडसह) हा मायग्रेनची वारंवारता कमी करण्याचा सर्वात खात्रीशीर उपाय असतो. वीकेंडला होणारा मायग्रेन हा प्रामुख्याने झोपेच्या वेळेतील बदलांमुळेच होतो.

निद्रानाश (इन्सोम्निया) आणि मायग्रेन असलेल्या रुग्णांसाठी: निद्रानाशावर उपचार करणं मायग्रेनइतकेच महत्त्वाचे असते. हे दोन्ही एकमेकांना खतपाणी घालतात; मायग्रेनमुळे झोपमोड होते आणि अपुऱ्या झोपेमुळे मायग्रेन उसळतो. हे दुष्टचक्र तोडण्यासाठी दोघांवर एकाच वेळी लक्ष देणं गरजेचं असतं.

नियमित जेवण आणि पुरेसे पाणी

उपवास करणं किंवा जेवणाची वेळ चुकणं हे मायग्रेनचे सर्वात सामान्य आणि सहज टाळता येणारे ट्रिगर्स आहेत. यामुळे रक्तातील साखर कमी होते (हायपोग्लायसेमिया) आणि कॉर्टिसोल वाढतं. ज्यांना जेवण चुकल्यावर मायग्रेन होतो, त्यांनी दर चार ते पाच तासांनी पौष्टिक अन्न खाणं, प्रत्येक आहारात प्रथिनांचा समावेश करणं आणि जेवणाची वेळ नियमित ठेवल्यास झटक्यांचे प्रमाण खूप कमी होतं.

पाण्याची कमतरता (डिहायड्रेशन) हादेखील असाच एक मोठा ट्रिगर असतो. दिवसभरात थोडे थोडे करून 2-2.5 लिटर पाणी पिणं हे एक चांगलं उद्दिष्ट असतं. याचा अर्थ खूप जास्त पाणी पिणं असा नसून, तहान लागल्यावरच थोडे पाणी पिण्याच्या सवयीमुळे होणारी पाण्याची कमतरता टाळणं हा आहे.

व्यायाम आणि मायग्रेन याविषयीचा समतोल दृष्टिकोन

नियमित हलका एरोबिक व्यायाम मायग्रेनची वारंवारता कमी करतो; कारण यामुळे एंडॉर्फिन्स स्रवतात, मेंदूची अतिसंवेदनशीलता घटते आणि झोप सुधारते. पण अति-कडक व्यायामामुळे काही लोकांमध्ये मायग्रेनचा झटका उसळू शकतो, विशेषतः शरीरात पाणी कमी असल्यास किंवा पोटात अन्न नसल्यास. म्हणूनच हळूहळू सुरुवात करा, पुरेसं पाणी प्या, व्यायामाआधी हलका आहार घ्या आणि कधीतरी अति-व्यायाम करण्यापेक्षा मध्यम स्वरूपाचा नियमित व्यायाम करा.

प्रतिबंधक औषधांची गरज कधी असते?

जर मायग्रेन महिन्यातून चार दिवसांपेक्षा जास्त वेळा होत असेल, झटके असह्य वेदना देणारे असतील, तात्काळ गोळ्यांची गरज महिन्यातून आठ दिवसांपेक्षा जास्त वेळा भासत असेल, किंवा जीवनशैली व सप्लिमेंट्सचा दोन ते तीन महिने नीट वापर करूनही फरक पडत नसेल, तर प्रतिबंधक औषधं सुरू करणं योग्य ठरतं. यामध्ये बीटा-ब्लॉकर्स, टोपिरामेट, व्हॅलप्रोएट आणि ॲमिट्रिप्टिलाइन यांसारख्या औषधांचा समावेश होतो. CGRP अँटागोनिस्ट ही नवीन व अत्यंत प्रभावी औषधंही आता उपलब्ध आहेत.

मायग्रेन उपचारांमधील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट: उपचार म्हणजे केवळ वेदना थांबवणं नव्हे, तर डोकेदुखीचे झटके किती वेळा येतात हे कमी करणं होय. तात्काळ गोळ्या झटका आल्यावर काम करतात; तर प्रतिबंधक उपचार झटके येऊच नयेत म्हणून काम करतात. वारंवार मायग्रेनचा त्रास असलेल्यांसाठी या दोन्हीची योग्य सांगड घालणं आवश्यक असतं.