डॉ. सारंग पाटील यांच्याबद्दल

मी डॉ. सारंग पाटील, इंटिग्रेटिव्ह आणि लाइफस्टाइल मेडिसिन तज्ज्ञ, संशोधक व आरोग्य शिक्षक आहे. गेल्या 30 पेक्षा जास्त वर्षांपासून माझं काम एकात्मिक व होलिस्टिक उपचार पद्धतींना एकाच चौकटीत एकत्र आणण्याचं राहिलं आहे. ही विचारचौकट म्हणजेच पंचकोश मॉडेल (किंवा पंचआयामी पद्धत), जे माणसाकडे पाच पदरांच्या दृष्टीने पाहतं: शरीर, ऊर्जा, मन, समज आणि आंतरिक शांतता. मी नेहमी एकाच मूळ विचाराकडे परत येतो: शरीर, मन, आपल्या सवयी आणि रोजचं जगणं यांना एकमेकांपासून वेगळं न करता, आरोग्याला समग्रपणे कसं समजून घेता येईल?

शिक्षण आणि वैद्यकीय प्रशिक्षण.

माझा शैक्षणिक आणि व्यावसायिक प्रवास निसर्गोपचार आणि योगापासून सुरू झाला. त्यानंतर मी सायकॉफिजिओलॉजीमध्ये डॉक्टरेट संशोधन केलं, आणि पुढे इंटिग्रेटिव्ह, लाइफस्टाइल, फंक्शनल व मन-शरीर वैद्यकशास्त्राचं पुढचं प्रशिक्षण घेतलं.

• BNYS: एसडीएम कॉलेज ऑफ नॅचरोपथी अँड योगिक सायन्सेस, उजिरे (मंगलोर विद्यापीठ), 1994 मध्ये पूर्ण.
• PhD in Psychophysiology: स्वामी विवेकानंद योग अनुसंधान संस्था (sVYASA), बंगळुरू, जानेवारी 2007 मध्ये पूर्ण. प्रबंध: “A Comparison of Psychophysiological Effects of Two Yogic Meditation Techniques,” ज्यांचे मार्गदर्शन डॉ. एच. आर. नागेंद्र आणि डॉ. शर्ली टेलेस यांनी केले होते.

प्रशिक्षण आणि प्रमाणपत्रे.

• IV Therapy Certificate Course & CME-Accredited Training (2025): कॅनेडियन बोर्ड ऑफ एस्थेटिक मेडिसिन (CBAM), कॅनडा
• Certificate in Functional Nutrition (iCFN) (2024): आयथ्राइव्ह ॲकॅडमी, भारत
• Executive Diploma in Cognitive Behavioural Therapy (EDCBT) (2023): सेंटर फॉर हेल्थ मॅनेजमेंट अँड रिसर्च, भारत
• Functional Nutrition CME (2022): नवस्त इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूट्रिशन अँड डायटेटिक्स (NIND), भारत
• Certificate Course in Ozone Therapy (2022): ओझोन फोरम ऑफ इंडिया (OFI) & राष्ट्रीय निसर्गोपचार संस्था, भारत
• e-CME Course on Ayurveda & Panchakarma (2011): अखिल भारतीय आयुर्वेद संस्था (AIIA), भारत
• Yoga and Therapeutic Applications CME (2010): राजराजेश्वरी मेडिकल कॉलेज अँड हॉस्पिटल (RRMCH), भारत
• Stress Mechanisms and Biomarkers CME (2009): राजराजेश्वरी मेडिकल कॉलेज अँड हॉस्पिटल (RRMCH), भारत
• Diploma in Lifestyle Medicine (IBLM) (2008): लाइफस्टाइल मेडिसिन ॲकॅडमी, भारत
• Post Graduate Diploma in Integrative Medicine (PGDIM) (2007): सेंटर फॉर हेल्थ मॅनेजमेंट अँड रिसर्च, भारत
• Integrated Mind–Body Physiology CME (2005): असोसिएशन ऑफ फिजिओलॉजिस्ट्स अँड फार्माकोलॉजिस्ट्स ऑफ इंडिया (APPI), भारत
• Certificate Course in Reiki (3 levels) and Energy Healing (1999): इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ स्किल डेव्हलपमेंट ट्रेनिंग, भारत

व्यावसायिक प्रवास.

माझं काम केवळ एकाच भूमिकेपुरतं मर्यादित राहिलेलं नाही. क्लिनिकल प्रॅक्टिससोबतच मी शिकवणं, संशोधन आणि सामाजिक सेवेत सातत्याने सक्रिय राहिलो आहे.

क्लिनिकल भूमिका.

• वैद्यकीय संचालक, आनंदकुंज, शिवांबू निसर्गोपचार आणि योग आश्रम, कोल्हापूर (सप्टेंबर 2002 पासून)
• संस्थापक संचालक, संपूर्ण स्वास्थ्य, होलिस्टिक हेल्थ रिट्रीट सेंटर, पुणे (सप्टेंबर 2016 पासून)
• सल्लागार योग व निसर्गोपचार तज्ज्ञ, आरोग्यधाम, sVYASA
• सल्लागार योग व निसर्गोपचार तज्ज्ञ, लोटस हॉस्पिटल & रिसर्च सेंटर

शैक्षणिक आणि अध्यापन भूमिका.

• मानद प्राध्यापक, शासकीय निसर्गोपचार महाविद्यालय आणि रुग्णालय, कागल (सप्टेंबर 2024 पासून)
• व्हिजिटिंग प्रोफेसर, डिपार्टमेंट ऑफ योग अँड बायोसायन्सेस, sVYASA (सप्टेंबर 2002 पासून)

संशोधन भूमिका.

• रिसर्च फेलो, डिपार्टमेंट ऑफ योग रिसर्च, sVYASA
• संशोधन संचालक, खोज (KHOJ – सेंटर फॉर रिसर्च इन प्रिव्हेंटिव्ह अँड इंटिग्रेटिव्ह मेडिसिन)
• सचिव, शिवांबू हेल्थ रिसर्च इन्स्टिट्यूट
• पुनरावलोकनकर्ता, इंडियन जर्नल ऑफ योग

व्यावसायिक आणि सार्वजनिक सेवा.

• सदस्य, नियामक मंडळ, राष्ट्रीय निसर्गोपचार संस्था, पुणे, भारत सरकार (2009 पासून)
• सरचिटणीस, नॅशनल गव्हर्निंग कौन्सिल, इंडियन नॅचरोपथी अँड योग मेडिकल ग्रॅज्युएट्स असोसिएशन (INYGMA)

पंचकोश (पंचआयामी) दृष्टिकोन.

प्रत्येक व्यक्तीशी बोलताना, मी आधी त्यांच्या तक्रारी, जुनी पार्श्वभूमी, परिस्थिती आणि उद्दिष्टं समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. त्यानंतर त्या समस्येकडे पंचकोश मॉडेलच्या पाचही पदरांच्या दृष्टीने पाहिलं जातं: शरीर (आहार, व्यायाम, झोप आणि रिपोर्ट), ऊर्जा (श्वास आणि चैतन्य), मन (स्ट्रेस, भावना आणि विचार), समज (आजाराची शास्त्रीय समज आणि योग्य निर्णय घेणं), आणि आंतरिक शांतता (जीवनाचा अर्थ, नातेसंबंध आणि समाधान).

यावरून प्रत्येक भागासाठी योग्य पद्धती निवडून एक वैयक्तिक योजना तयार केली जाते. यामध्ये लाइफस्टाइल व फंक्शनल मेडिसिन, पोषण, मन-शरीर पद्धती व कॉग्निटिव्ह बिहेव्हियरल थेरपी, योग, आयुर्वेद, निसर्गोपचार, वैद्यकीय तपासणी, किंवा इतर तज्ज्ञ डॉक्टरांकडे पाठवणं या सगळ्यांचा योग्य मेळ असू शकतो. प्रत्येकासाठी एकच एक साचेबद्ध पद्धत कधीही योग्य ठरत नाही.

माझ्या कामाला काही मूलभूत तत्त्वे दिशा देतात. केवळ लक्षणांवर न थांबता माणसापासून सुरुवात करा. विज्ञानाचा आणि पुराव्यांचा आदर करा, पण पुराव्यांची मर्यादाही समजून घ्या. रोजच्या जीवनशैलीचं मोल ओळखा: झोप, आहार, हालचाल, स्ट्रेस, नातेसंबंध आणि दिनचर्या या सगळ्यांचा आरोग्यावर मोठा प्रभाव पडतो. पूरक पद्धतींचा वापर जबाबदारीने करा. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे आपल्या मर्यादा ओळखा. आरोग्याची प्रत्येक अडचण केवळ जीवनशैलीतून सुटू शकत नाही; काही आजारांसाठी आधुनिक तपासण्या, योग्य निदान, औषधं किंवा तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या उपचारांचीच गरज असते.

योग, निसर्गोपचार, आयुर्वेद आणि पंचकोश विचारचौकट हा माझ्या कामाचा भाग आहेत. पण ते आवश्यक वैद्यकीय तपासणी किंवा उपचारांचा पर्याय म्हणून कधीही मांडले जात नाहीत. ते आधुनिक वैद्यकीय उपचारांच्या सोबतीने काम करतात, त्यांच्या जागी नव्हे.

शैक्षणिक आणि संशोधन क्षेत्रातील कार्य.

संशोधन हा माझ्या प्रवासाचा नेहमीच महत्त्वाचा भाग राहिला आहे. माझ्या अभ्यासाच्या विषयांमध्ये सायकॉफिजिओलॉजी, योगाधारित विश्रांती, P300 आणि इतर मोजमापे, श्वसन क्रियाशास्त्र, हार्ट-रेट व्हेरिएबिलिटी (HRV), बौद्धिक कार्यक्षमता आणि सायक्लिक मेडिटेशन यांचा समावेश आहे.

माझ्या डॉक्टरेट संशोधनात योगातील दोन ध्यान पद्धतींच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यात आला होता. तेव्हापासून मी संशोधन, अध्यापन आणि शैक्षणिक कामांत सतत कार्यरत राहिलो आहे.

पुरावा-आधारित आणि रुग्णकेंद्रित विचार.

मी आधुनिक वैद्यकशास्त्र आणि पारंपरिक आरोग्य पद्धतींना एकमेकांचे विरोधी मानत नाही. आधुनिक वैद्यकशास्त्र निदान, तातडीची काळजी आणि उपचारांसाठी अतिशय गरजेची साधनं पुरवतं. तर इंटिग्रेटिव्ह आणि पारंपरिक पद्धती (ज्यामध्ये योग, आयुर्वेद आणि निसर्गोपचार येतात) योग्य वेळी आरोग्याला बळकट करण्यासाठी अधिक व्यापक दृष्टिकोन देतात.

वैज्ञानिक पुराव्यांबाबत प्रामाणिक राहणं, रुग्णाच्या सुरक्षेला जपणं, आणि कोणती पद्धत कुठे लागू होते हे स्पष्ट ठेवणं फार महत्त्वाचं असतं. एकात्मिक आरोग्य म्हणजे एका पद्धतीऐवजी दुसरी लादणं नव्हे; तर त्या माणसाचा विचार करून योग्य पद्धतींचा जबाबदारीने वापर करणं.

निवडक पुस्तके.

माझ्या कामात आरोग्य आणि योग साहित्यातील लेखनाचाही समावेश आहे:

• Jivanacha Adhar Naisargic Ahar
• Panch-Kosha Chikitsa
• Ashtangik Chikitsa