टाईप 2 मधुमेह: शरीरात नेमके काय घडते आणि कोणते उपाय काम करतात?

टाइप 2 डायबिटीस ही केवळ रक्तातील साखरेची समस्या नव्हे, तर मुळात ती इन्सुलिनची समस्या आहे. या आजाराचं व्यवस्थापन कसं करायचं आणि गोळ्यांसोबत योग्य सवयी किती मोलाची भर घालू शकतात हे समजून घेण्यासाठी हा फरक लक्षात घेणं अतिशय महत्त्वाचं असतं.

माझ्याकडे येणाऱ्या बहुतांश रुग्णांना फक्त “साखरेवर लक्ष ठेवा” असं सांगितलं जातं आणि ब्लड शुगरचा एक आकडा गाठायला सांगितला जातो. पण टाइप 2 डायबिटीस हा एका रात्रीत होत नसून अनेक वर्षांत सावकाश विकसित होतो; सुरुवातीच्या काळात जीवनशैलीतील साध्या बदलांनी मोठा फरक पडू शकतो; आहारातले कोणते बदल खरोखर काम करतात; आणि जेवणानंतर रक्तातील साखर अचानक उसळणं रोखण्यासाठी एक साधी सोपी सवय कशी मदत करू शकते, हे फार कमी लोकांना ठाऊक असतं. हा सर्व आढावा या लेखात घेतला आहे.

टाइप 2 डायबिटीसमध्ये शरीरात नेमकं काय घडतं?

डायबिटीसचं निदान होण्यापूर्वी कित्येक वर्षे शरीरातील पेशी इन्सुलिनला नेहमीसारखा प्रतिसाद देणं थांबवतात; या अवस्थेला इन्सुलिन रेझिस्टन्स म्हणतात. पेशींमध्ये ग्लुकोज ढकलण्यासाठी स्वादुपिंड अधिक प्रमाणात इन्सुलिन तयार करून त्याची भरपाई करण्याचा प्रयत्न करतं. एका टप्प्यावर, सततच्या अतिताणामुळे इन्सुलिन बनवणाऱ्या स्वादुपिंडातील बीटा पेशी पुरत्या थकून जातात. जेव्हा त्या आणखी इन्सुलिन तयार करू शकत नाहीत, तेव्हा रक्तातील साखर वाढते आणि डायबिटीसचं निदान होतं.

याचा अर्थ असा की टाइप 2 डायबिटीस ही एका दीर्घ प्रक्रियेची शेवटची पायरी असते. आणि याचाच अर्थ तुम्ही जितक्या लवकर जागे व्हाल, तितकी जीवनशैलीतील बदलांची मदत मिळण्याची संधी जास्त असते. प्री-डायबिटीसच्या टप्प्यावर (उपाशीपोटी साखर 100-125 mg/dL किंवा HbA1c 5.7-6.4%) जीवनशैलीतील बदलांचा रक्तातील साखरेवर सर्वाधिक चांगला परिणाम साधता येतो.

कमी वजनातही भारतीयांना डायबिटीस का होतो?

पाश्चात्त्य देशांच्या तुलनेत दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये खूपच कमी BMI वर टाइप 2 डायबिटीस विकसित होतो; अगदी नियमित वजनाच्या तक्त्यानुसार ‘निरोगी’ मानल्या जाणाऱ्या वजनातही हा आजार दिसतो. याचं मुख्य कारण म्हणजे व्हिसरल फॅट: त्वचेखाली साचणाऱ्या चरबीपेक्षा पोटातील अवयवांभोवती, विशेषतः लिव्हर आणि स्वादुपिंडाच्या आत साचलेली चरबी.

सामान्य वजन असतानाही भारतीयांच्या शरीरात अंतर्गत अवयवांभोवती चरबी साठवण्याची प्रवृत्ती असते, ज्याला ‘थिन फॅट’ किंवा TOFI (बाहेरून बारीक, आतून चरबीयुक्त) म्हटलं जातं. हे व्हिसरल फॅट थेट इन्सुलिन रेझिस्टन्स वाढवतं आणि स्वादुपिंडाच्या कामावर विपरीत परिणाम करतं. एखाद्या व्यक्तीचा BMI 24 असला तरी व्हिसरल फॅट जास्त असल्यास त्याची मेटाबॉलिक स्थिती 32 BMI असलेल्या व्यक्तीसारखीच धोक्याची असू शकते. म्हणूनच केवळ वजन किंवा BMI पेक्षा कमरेचा घेर (भारतीय पुरुषांमध्ये 90 सेमीपेक्षा जास्त, महिलांमध्ये 80 सेमीपेक्षा जास्त) हा डायबिटीसच्या धोक्याचा अधिक खात्रीशीर निर्देशांक मानला जातो.

HbA1c कमी करणारे आहारातील प्रभावी बदल

प्रत्येक जेवणातील अन्नाचा क्रम: कर्बोदके (भात, पोळी) खाण्याआधी भाज्या आणि प्रोटीन खाल्ल्याने त्याच जेवणानंतर रक्तातील साखरेची उसळी 30-40% ने कमी होते. यामागचं कारण असं की फायबर आणि प्रोटीनमुळे पोट रिकामं होण्याची गती मंदावते, त्यामुळे भातातील ग्लुकोज रक्तात अगदी हळूहळू मिसळतं. डायबिटीस नियंत्रणातील हे सर्वात सोपं आणि विनामूल्य साधन असूनही त्याचा वापर खूप कमी लोक करतात.

रिफाइंड पिठांऐवजी कडधान्यांचा वापर: राजमा, चणे, मूग, मसूर डाळ हे सर्व पदार्थ रक्तातील साखर भात किंवा गव्हाच्या तुलनेत खूप सावकाश वाढवतात; कारण त्यात फायबर आणि प्रोटीन भरपूर असतं. एका वेळचा पांढरा भात किंवा दोन चपात्यांऐवजी एक मोठी वाटी डाळ आणि अगदी थोडासा भात खाल्ल्याने त्या जेवणाचा साखरेवर पडणारा प्रभाव निम्म्याहून अधिक कमी होतो.

जास्त पिष्टमय जेवणापूर्वी व्हिनेगरचा वापर: जास्त कार्बोहायड्रेट्स असलेल्या जेवणाआधी पाण्यात एक ते दोन चमचे ॲपल सायडर किंवा साधं पांढरं व्हिनेगर मिसळून प्यायल्यास जेवणानंतर साखरेची उसळी सुमारे 20% ने कमी झाल्याचं काही छोट्या अभ्यासांत दिसून आलं आहे. व्हिनेगरमधील ॲसिटिक ॲसिड पिष्टमय पदार्थांचं साखरेत रूपांतर करणाऱ्या एन्झाइम्सची गती मंदावतं. यावरील संशोधन मर्यादित असून ॲसिडिटी किंवा पचनाचा त्रास असलेल्या प्रत्येकालाच व्हिनेगर मानवत नाही, त्यामुळे वापरण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या.

भात आणि बटाटे थंड करून पुन्हा गरम करणं: भात किंवा बटाटे शिजवून रात्रभर फ्रिजमध्ये थंड केल्यास त्यांच्या पिष्टमय घटकांची रचना बदलून ‘रेझिस्टंट स्टार्च’ तयार होतो, जो पचनाच्या दृष्टीने फायबरसारखं काम करतो आणि त्यामुळे रक्तातील साखर खूप कमी वाढते. नंतर ते अन्न पुन्हा गरम केल्याने हा गुणधर्म नष्ट होत नाही. मेटाबॉलिझमच्या दृष्टीने असा शिळा किंवा थंड करून पुन्हा गरम केलेला भात ताज्या गरम भातापेक्षा खरोखर अधिक चांगला असतो.

जेवणानंतरची दहा मिनिटांची शतपावली

जेवण संपल्यानंतर 30 मिनिटांच्या आत केलेली दहा मिनिटांची शतपावली, एका जागी बसून राहण्याच्या तुलनेत जेवणानंतरची साखरेची उसळी सुमारे 30% ने कमी करते. काही अभ्यासांनुसार, दिवसातून इतर वेळी केलेल्या एका मोठ्या चालण्यापेक्षा प्रत्येक जेवणानंतर केलेली छोटी शतपावली साखरेची उसळी रोखण्यासाठी अधिक प्रभावी ठरते.

यामागचं शास्त्रीय कारण: चालताना स्नायूंच्या आकुंचनामुळे GLUT4 नावाचे ग्लुकोज ट्रान्सपोर्टर सक्रिय होतात, जे इन्सुलिनची वाट न पाहता रक्तातील ग्लुकोज थेट स्नायूंच्या पेशींमध्ये खेचून घेतात. याचा अर्थ असा की तीव्र इन्सुलिन रेझिस्टन्स असतानाही जेवणानंतर चालल्याने रक्तातील साखर छान कमी होते.

प्री-डायबिटीस किंवा डायबिटीस असलेल्या प्रत्येक रुग्णाला मी सुचवलेला हा सर्वात महत्त्वाचा सवय-बदल आहे. यासाठी जिमच्या मेंबरशिपची गरज नसते, तासनतास पळण्याची गरज नसते; दिवसातून तीन वेळा प्रत्येक जेवणानंतर फक्त दहा मिनिटं सावकाश चाला.

औषधांविषयी क्लिनिकल अनुभव काय सांगतो?

मेटफॉर्मिन हे टाइप 2 डायबिटीसवरील सर्वात जास्त वापरलं जाणारं आणि प्रदीर्घ पुरावे असलेलं प्राथमिक औषध आहे. हे इन्सुलिन रेझिस्टन्स कमी करतं, साखर नियंत्रणासोबतच हृदयाचं रक्षण करतं आणि 60 हून अधिक वर्षांपासून सुरक्षितपणे वापरलं जात आहे. हे औषध सुरू केल्यावर आपण ‘अपयशी’ ठरलो असा गैरसमज करून अनेक रुग्ण ते घेण्यास नकार देतात. जीवनशैलीतील चांगल्या बदलांसोबत मेटफॉर्मिन वेळेवर सुरू केल्याने स्वादुपिंडातील पेशींचं अतिताणापासून रक्षण व्हायला मदत होते.

GLP-1 रिसेप्टर ॲगोनिस्ट (सेमाग्लुटाईड, लिराग्लुटाईड) आता भारतात उपलब्ध आहेत. हे औषध HbA1c लक्षणीयरित्या कमी करतं, वजन घटवायला मदत करतं आणि हृदय व किडन्यांचं रक्षण करायला मोलाचं ठरतं. लठ्ठपणामुळे डायबिटीस झालेल्या आणि हृदयविकाराचा धोका असलेल्या रुग्णांसाठी हे औषध अत्यंत उपयुक्त ठरते. या औषधांच्या किंमती आता लक्षणीयरीत्या कमी झाल्या असून पुढेही कमी होत जाण्याची अपेक्षा आहे.

SGLT2 इनहिबिटर (डापाग्लिफ्लोझिन, एम्पाग्लिफ्लोझिन) ही औषधंही आता उपलब्ध असून, हृदयविकार किंवा किडन्यांचा आजार सोबत असल्यास ती विशेष फायदेशीर ठरतात.

टाइप 2 डायबिटीस पूर्ववत होऊ शकतो का?

काही प्रकरणांमध्ये हे शक्य होतं, पण याविषयीचा निर्णय नेहमी डॉक्टरांशी बोलूनच घ्यावा. ‘रेमिशन’ (Remission) म्हणजे गोळ्यांविना रक्तातील साखर दीर्घकाळ सामान्य पातळीत राहणं. अभ्यासांनुसार, सुरुवातीच्या टप्प्यातील रुग्णांमध्ये (HbA1c 8% पेक्षा कमी, आजाराचा कालावधी पाच वर्षांपेक्षा कमी) शरीराचं वजन 10-15% कमी केल्यास आणि लिव्हर व स्वादुपिंडातील अंतर्गत चरबी घटल्यास आजार पूर्ववत होऊ शकला. DiRECT ट्रायलमध्ये, डॉक्टरांच्या देखरेखीखालील आहार कार्यक्रमामुळे एका वर्षानंतर 46% सहभागी रुग्णांचा आजार रेमिशनमध्ये गेला होता. कृपया स्वतःहून कोणतंही औषध कधीही बंद किंवा कमी करू नका.

डायबिटीस जेवढा जुना होतो, तितका तो पूर्ववत करणं कठीण होत जातं, कारण काळाच्या ओघात बीटा पेशींची हानी वाढत जाते. तरीही, सातत्यपूर्ण जीवनशैली बदलांमुळे साखरेचं नियंत्रण सुधारू शकतं आणि डॉक्टर औषधांचा डोस कमी करू शकतात.

HbA1c व्यतिरिक्त महत्त्वाच्या इतर चाचण्या

HbA1c तुमच्या रक्तातील साखरेची तीन महिन्यांची सरासरी सांगतं. पण दिवसातून साखर किती उसळते, जेवणानंतर नेमकं काय घडतं, किंवा डोळे व किडन्यांवर काही परिणाम होतो आहे का, हे या एकाच चाचणीतून समजत नाही. म्हणूनच प्रत्येक मधुमेही रुग्णासाठी मी उपाशीपोटी व जेवणानंतरची साखर, लघवीतील मायक्रोअल्ब्युमिन (किडनीच्या नुकसानाचं प्राथमिक लक्षण) आणि वार्षिक डोळ्यांची तपासणी करण्याचा सल्ला देतो. HbA1c धोक्याची पातळी गाठेपर्यंत ही हानी शांतपणे सुरू असते.

कुठूनतरी सुरुवात करा. जेवणानंतरच्या शतपावलीसाठी काहीही खर्च लागत नाही. जेवणाचा क्रम बदलण्यासाठी खर्च नाही. भाताऐवजी डाळ वाढवणं अधिक परवडणारं आहे. या तीन सवयींचा एकत्रित आणि दीर्घकालीन परिणाम अपेक्षेपेक्षा खूप मोठा असतो, आणि यांच्या भक्कम पायावरच कोणतीही औषधं अधिक प्रभावीपणे काम करतात.