डिटॉक्स: आपले शरीर नैसर्गिकरीत्या काय करते आणि गैरसमज काय आहेत?

दरवर्षी जानेवारी महिन्यात आणि जेव्हा एखादा सेलिब्रिटी ज्यूस डिटॉक्सची जाहिरात करतो, तेव्हा माझ्या इनबॉक्समध्ये डिटॉक्सविषयीच्या प्रश्नांचा पूर येतो: मी कोणतं डिटॉक्स किट विकत घेऊ? 7 दिवसांचा ज्यूसचा उपवास करणं सुरक्षित असतं का? मी लिव्हर क्लीन्झ करायला हवं का?

मला हा प्रश्न विचारणाऱ्या प्रत्येक रुग्णाला मी हेच सांगतो: तुमच्या शरीराकडे आधीपासूनच स्वतःची एक डिटॉक्स यंत्रणा आहे, जी 24 तास अखंड काम करत असते. ती यंत्रणा म्हणजे तुमचं लिव्हर, किडन्या, फुप्फुसं, त्वचा आणि आतडी. कोणताही ज्यूस, सप्लिमेंट किंवा महागडं किट हे अवयव जे काम आपोआप करतात त्याची बरोबरी करू शकत नाही; आणि बहुतांश ‘डिटॉक्स’ उत्पादनांचा या अवयवांसाठी काडीचाही उपयोग नसतो.

असं असलं तरी, काही गोष्टी तुमच्या शरीराच्या या नैसर्गिक स्वच्छता क्षमतेवर नक्कीच अतिरिक्त ताण आणतात; आणि त्याला मदत करण्याचे काही ठोस, शास्त्रोक्त मार्गही आहेत. ही खरी गोष्ट समजून घेणं महत्त्वाचं असतं.

तुमचं लिव्हर प्रत्यक्षात काय काम करतं?

तुमचं लिव्हर शरीरात 500 हून अधिक कामं पार पाडतं. त्यातील सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे: आतड्यातून शोषून घेतलेली प्रत्येक गोष्ट शरीराच्या इतर भागात पोहोचण्यापूर्वी लिव्हर ती गाळून स्वच्छ करतं; चरबीत विरघळणाऱ्या विषारी घटकांचं पाण्यात विरघळणाऱ्या घटकांमध्ये रूपांतर करतं, जेणेकरून किडन्या लघवीवाटे ते शरीराबाहेर टाकू शकतील. लिव्हर अल्कोहोल, औषधं, कीटकनाशकांचे अंश, चयापचयातील टाकाऊ घटक आणि अतिरिक्त हार्मोन्सवर प्रक्रिया करतं.

ही प्रक्रिया दोन टप्प्यांत चालते. फेज 1 मध्ये विशिष्ट एन्झाइम्सच्या मदतीने (सायटोक्रोम P450 फॅमिली) विषारी घटकांचं विघटन केलं जातं. फेज 2 मध्ये या घटकांना शरीराबाहेर टाकण्यायोग्य बनवण्यासाठी त्यांच्याशी इतर रेणू जोडले जातात. या दोन्ही टप्प्यांचं काम व्यवस्थित चालण्यासाठी विशिष्ट पोषक घटकांची गरज असते; आणि इथेच बहुतांश लोकांचं ‘डिटॉक्स’ अपुरं पडतं; त्यांनी ज्यूस क्लीन्झ केलं नाही म्हणून नव्हे, तर त्यांच्या रोजच्या जेवणात लिव्हरला फेज 2 ची प्रक्रिया करण्यासाठी आवश्यक पोषण मिळत नाही म्हणून.

लिव्हरवर खरा ताण कशामुळे पडतो?

लिव्हरला कशी मदत करावी हे पाहण्याआधी, कोणत्या गोष्टी लिव्हरच्या कामात अडथळा आणतात हे समजून घेणं चांगलं असतं. माझ्या रुग्णांमध्ये मला सर्वात जास्त आढळणारे घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

अतिरिक्त फ्रक्टोज: ताजी फळं नव्हेत, तर पाकीटबंद पदार्थांमधील हाय-फ्रक्टोज कॉर्न सिरप, साखरेची पेयं आणि बाजारातले फळांचे ज्यूस. फ्रक्टोजवर जवळजवळ संपूर्ण प्रक्रिया केवळ लिव्हरमध्येच होते आणि मोठ्या प्रमाणातील फ्रक्टोज थेट लिव्हरमध्ये चरबी साठवायला कारणीभूत ठरतं. भारतात आज सर्वात सामान्य ठरलेल्या नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हरचं हेच मुख्य कारण असतं.

नियमित मद्यपान: अगदी माफक मद्यपान (दररोज 1-2 युनिटपेक्षा जास्त) केल्यानेही लिव्हरच्या दोन्ही डिटॉक्स टप्प्यांवर विपरीत परिणाम होतो आणि फेज 2 साठी आवश्यक असलेलं ग्लुटाथिऑन (Glutathione) शरीरातून वेगाने संपतं.

औषधांचा अतिवापर: डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार घेतलेली असली तरी पॅरासिटामॉल गोळी वारंवार घेतल्यास काळाच्या ओघात ग्लुटाथिऑनची पातळी कमी होते. पेनकिलर गोळ्या (आयबुप्रोफेन, डायक्लोफेनॅक) आणि काही अँटीबायोटिक्स यामुळेही लिव्हरवर मोठा भार पडतो. छोट्या दुखण्यांसाठी वारंवार गोळ्या घेणाऱ्या अनेक रुग्णांना या एकत्रित ताणाची जाणीवच नसते.

कीटकनाशकांचे अंश: बाजारातील फळं आणि भाज्यांवर कीटकनाशकांचे अंश असतात, ज्यांवर लिव्हरला प्रक्रिया करावी लागते. ते धुवून घेतल्याने मदत होते पण ते पूर्णपणे निघून जात नाहीत.

अपुरी झोप: लिव्हर स्वतःची दुरुस्ती आणि फेज 2 डिटॉक्सचं बरंचसं काम रात्रीच्या झोपेत करत असतं. नियमित अपुऱ्या झोपेमुळे लिव्हरची नैसर्गिक स्वच्छता क्षमता थेट कमी होते; आणि सकाळचा कोणताही ज्यूस पिऊन ही हानी भरून काढता येत नाही.

आपल्या स्वयंपाकघरात लिव्हरसाठी उपयुक्त गोष्टी आधीपासूनच आहेत

भारतीय स्वयंपाकघर हे नैसर्गिक घटकांनी समृद्ध असलेलं जगातील सर्वोत्तम ठिकाण आहे; कोणत्याही जादुई दाव्यांमुळे नव्हे, तर आपल्या जेवणातील घटकांमध्ये लिव्हरच्या फेज 1 आणि फेज 2 कार्याला मदत करणारी विशिष्ट द्रव्यं असल्यामुळे.

हळद: हळदीमधील करक्युमिन (Curcumin) फेज 2 मधील एन्झाइम्सचं काम वाढवतं आणि लिव्हरमधील सूज कमी करतं. हळद काळी मिरी आणि थोड्या स्निग्ध पदार्थासोबत (उदा. तूप वा तेल) घेतल्यास तिचं शरीरातील शोषण छान वाढतं.

आवळा: व्हिटॅमिन C चा हा सर्वात मोठा नैसर्गिक स्रोत असून ग्लुटाथिऑन तयार होण्यासाठी व्हिटॅमिन C ची गरज असते. ताजा आवळा किंवा आवळ्याचा ताजा रस (साखरेशिवाय) लिव्हरचं उत्तम रक्षण करतो.

मेथी: मेथीचे दाणे लिव्हरमध्ये चरबी साचण्यापासून रोखतात आणि इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधारून लिव्हरवरील कर्बोदकांचा भार थेट कमी करतात.

जिरे आणि धणे: या दोन्हींमध्ये फेज 2 डिटॉक्स मार्गांना चालना देणारे आणि पित्त रस (बाईल) वाहून नेण्यास मदत करणारे घटक असतात; ज्याद्वारे लिव्हर चरबीत विरघळणारे विषारी घटक शरीराबाहेर टाकतं.

दुधी भोपळा आणि कारले: हे दोन्ही वाढलेली लिव्हर एन्झाइम्स कमी करायला आणि ग्लुकोज चयापचयाला मदत करतात. कारल्यामध्ये लिव्हरच्या संरक्षणासाठी विशेष गुणधर्म असल्याचे पुरावे आहेत.

क्रूसीफेरस भाज्या (ब्रोकोली, फ्लॉवर, कोबी): यामध्ये सल्फोराफेन आणि इंडोल-3-कार्बिनॉल ही फेज 2 एन्झाइम्सना सक्रिय करणारी प्रभावी नैसर्गिक संयुगे असतात. कच्च्या भाज्यांपेक्षा त्या हलक्या शिजवून खाणं अधिक चांगलं असतं, कारण मोठ्या प्रमाणात कच्च्या क्रूसीफेरस भाज्या खाल्ल्यास थायरॉईडच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो.

शरीराच्या स्वतःच्या स्वच्छता मार्गांना मदत करणाऱ्या तीन गोष्टी

1. आहारातील पुरेशी प्रथिने: फेज 2 डिटॉक्सचं काम प्रामुख्याने अमिनो ॲसिडवर अवलंबून असतं. ग्लायसिन, ग्लुटामाइन, सिस्टीन आणि मेथिओनाइन ही अमिनो ॲसिड विषारी घटकांना निष्प्रभ करण्यासाठी लिव्हर वापरतं. आपल्या आहारात प्रथिनांची कमतरता असल्यास फेज 2 ची गती मंदावते. म्हणूनच मी प्रत्येक जेवणात प्रथिनांचा समावेश करण्याचा आग्रह धरतो; हे केवळ स्नायूंसाठी नसून लिव्हरच्या रोजच्या कामासाठीही तितकंच गरजेचं असतं.

2. पुरेसे पाणी: लिव्हरने तयार केलेले पाण्यात विरघळणारे घटक किडन्या लघवीवाटे बाहेर टाकतात. पुरेसं पाणी न प्यायल्यास (दररोज 2-2.5 लिटर) हे टाकाऊ घटक शरीराबाहेर पडण्याऐवजी साचून राहतात. ज्यांना सतत आळस किंवा डोक्यात जडपणा जाणवतो, त्यांच्यात अनेकदा केवळ पाण्याची कमतरता असते. लिव्हरला मदत करण्याचा पाणी हा सर्वात सोपा आणि स्वस्त मार्ग ठरतो.

3. नियमित आणि साफ शौच: लिव्हरने पित्त रसावाटे (Bile) बाहेर टाकलेले चरबीयुक्त विषारी घटक आतड्यांमधून शरीराबाहेर पडतात. जर तुम्हाला रोज किमान एकदा पोट साफ होण्याची सवय नसेल, तर हे पित्त आणि त्यातील विषारी घटक बाहेर पडण्याऐवजी पुन्हा रक्तात शोषले जातात. डाळ, भाज्या आणि धान्यांमधील फायबर आतड्यात या पित्ताला बांधून शरीराबाहेर काढतं. बद्धकोष्ठता ही केवळ पोटाची अस्वस्थता नसून ती लिव्हरच्या स्वच्छतेत थेट अडथळा आणते.

ज्यूस क्लीन्झ आणि डिटॉक्स सप्लिमेंट्सबद्दल काय?

यांपैकी बहुतांश उपायांना कोणताही वैज्ञानिक पुरावा नसतो आणि काही उपाय तर शरीराला हानिकारक ठरतात. ज्यूस क्लीन्झमध्ये फ्रक्टोज खूप जास्त आणि प्रथिने नगण्य असतात; हाच तो प्रकार आहे जो लिव्हरला मदत करण्याऐवजी त्याच्यावर थेट ताण आणतो. तसंच काही लोकप्रिय ‘लिव्हर डिटॉक्स’ सप्लिमेंट्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वनस्पती (उदा. कावा, कॉमफ्रे, पेनिरॉयल) लिव्हरसाठी विषारी ठरू शकतात.

ज्या सप्लिमेंट्सना लिव्हरच्या आरोग्यासाठी खरा वैज्ञानिक आधार आहे, त्यामध्ये लिव्हरच्या संरक्षणासाठी मिल्क थिसल (सिलिमॅरिन), ग्लुटाथिऑनसाठी N-ॲसिटिलसिस्टीन (NAC) आणि अँटीऑक्सिडंट म्हणून अल्फा-लिपोइक ॲसिड यांचा समावेश होतो. पण हे घटक लिव्हरचा त्रास असलेल्या रुग्णांवर उपचारासाठी असतात, निरोगी व्यक्तींच्या नियमित ‘क्लीन्झ’साठी नव्हे.

लिव्हरची तपासणी कधी करावी?

फॅटी लिव्हर आणि लिव्हरच्या सुरुवातीच्या सुजेची सहसा कोणतीही लक्षणं नसतात. जेव्हा तीव्र थकवा, पोटाच्या वरच्या उजव्या भागात दुखणं किंवा कावीळ यांसारखी लक्षणं दिसतात, तेव्हा लिव्हरची हानी आधीच वाढलेली असते. त्यामुळे 30 वर्षांपेक्षा जास्त वय असलेल्या आणि ज्यांचं पोट सुटलं आहे, नियमित मद्यपान करतात, अनेक औषधं घेत आहेत किंवा कुटुंबात लिव्हरच्या आजाराचा इतिहास आहे अशा प्रत्येकाने स्वतःला कसंही वाटत असलं तरी लिव्हर फंक्शन टेस्ट (LFT) आणि पोटाची सोनोग्राफी करून घेणं चांगलं असतं.

व्यावहारिक सारांश: लिव्हरवर ताण आणणाऱ्या गोष्टी बंद करा (अतिरिक्त फ्रक्टोज, मद्यपान, अनावश्यक औषधं, अपुरी झोप). स्वयंपाकघरातील साध्या अन्नाचा आस्वाद घ्या. पुरेसं पाणी प्या. पोट नियमित साफ ठेवा. कोणत्याही महागड्या डिटॉक्स किटची अजिबात गरज नसते.