તબીબી વિદ્વાનથી લઈને આધ્યાત્મિક સાધક સુધીની સફર

શરીરના અભ્યાસથી સમગ્ર વ્યક્તિની શોધ સુધીની મારી સફર

કેટલીક સફર મનમાં કોઈ મંઝિલ રાખીને શરૂ થાય છે. બીજી સફર એક પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે.

કેટલીક સફર મનમાં કોઈ મંઝિલ રાખીને શરૂ થાય છે.

બીજી સફર એક પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે.

આરોગ્ય, ઉપચાર અને અધ્યાત્મ તરફની મારી સફર, મને તે સમયે સમજાયું તેના કરતાં ઘણી વહેલી શરૂ થઈ ગઈ હતી. તે બાળપણમાં શરૂ થઈ, એવા ઘરમાં જ્યાં યોગ, આયુર્વેદ, અધ્યાત્મ અને ક્લિનિકલ ઉપચાર અલગ અલગ વિષયો નહોતા. તે બધું રોજિંદા જીવનનો જ ભાગ હતું.

પાછું વળીને જોઉં છું તો દેખાય છે કે આજે મારા કામને દિશા આપતા ઘણા પ્રશ્નો બાળપણમાં જ આકાર લઈ રહ્યા હતા.

સ્વાસ્થ્ય એટલે શું? ઉપચાર કેવી રીતે શક્ય બને છે?

શરીર અને મન વચ્ચે શું સંબંધ છે?

શું પ્રાચીન જ્ઞાન અને આધુનિક વિજ્ઞાન એકબીજા પાસેથી શીખી શકે?

અને અંતે, જો આપણે માત્ર શરીરની કાળજી લઈએ, તો શું માનવ સુખાકારી સંપૂર્ણ ગણાય?

આ સફર મને ઘરે યોગ કરતા એક નાના છોકરાથી લઈને નેચરોપેથી અને યોગના વિદ્યાર્થી, પછી ક્લિનિશિયન, સંશોધક, શિક્ષક અને વિદ્વાન સુધી લઈ ગઈ છે, અને આખરે એક આધ્યાત્મિક સાધક સુધી, જે જીવનના એવા પાસાંઓને શોધે છે જે માત્ર ક્લિનિકલ જ્ઞાનથી સમજી શકાતાં નથી.

આ એ સફરની વાર્તા છે.

શરૂઆત: યોગ અને ઉપચારથી ભરેલું બાળપણ

સાત વર્ષની ઉંમરે મારાં સદ્ભાગ્ય કે મને એવાં માતાપિતા મળ્યાં જે યોગિક જીવનશૈલીને ઊંડાણથી સમર્પિત હતાં.

તેમના દ્વારા જ મારો પરિચય અમરોલી યૌગિક સાધના સાથે થયો.

એટલે મારા માટે યોગ કોઈ પુસ્તક, કોર્સ કે આરોગ્યના ટ્રેન્ડ દ્વારા જીવનમાં ઘણા સમય પછી શોધેલી વસ્તુ નહોતી. તે મારા બાળપણના વાતાવરણનો જ ભાગ હતો.

મારા પિતા ડૉ. શશિ પાટીલ, તેમના સમયના જાણીતા પરંપરાગત આયુર્વેદિક વૈદ્ય હતા અને શિવામ્બુ ચિકિત્સામાં વિશેષજ્ઞ હતા. તેમના કામ અને રસને કારણે અમારા ઘરે આધ્યાત્મિક વિદ્વાનો, પરંપરાગત ઉપચારકો અને ભારતની આરોગ્ય તથા આધ્યાત્મિક પરંપરાઓનાં જુદાં જુદાં પાસાંઓમાં ઊંડા ઊતરેલા લોકો વારંવાર આવતા.

ઘરનું વાતાવરણ ચર્ચાઓથી ભરેલું રહેતું.

અધ્યાત્મ, આયુર્વેદ, યોગ, ઉપચાર, ક્લિનિકલ અનુભવો અને માનવ જીવનનાં ઊંડાં પાસાં વિશે વાતચીત થતી.

બાળક તરીકે મને આમાંની ઘણી વાતચીતનું પૂરું મહત્ત્વ સમજાતું નહોતું.

પણ હું તેને ગ્રહણ કરતો ગયો.

મને યોગિક સિદ્ધાંતોનું મહત્ત્વ સમજાવા લાગ્યું અને ધીમે ધીમે મેં જુદી જુદી યોગિક તકનીકો અને ક્રિયાઓ કરવાનું શરૂ કર્યું.

બીજ વાવાઈ રહ્યાં હતાં.

પણ એ બીજમાંથી કેવું વૃક્ષ બનશે તે હજી મને ખબર નહોતી.

પંદર વર્ષની ઉંમરે: ઉપચારને જોવાથી તેમાં સહભાગી થવા સુધી

પંદર વર્ષની ઉંમર સુધીમાં મારી જિજ્ઞાસા વધુ વ્યવહારુ બની ગઈ હતી.

હું નિયમિત રીતે પિતા સાથે તેમના ક્લિનિકમાં જવા લાગ્યો અને તેમના કામમાં મદદ કરવા લાગ્યો.

ત્યાં મને લાંબા સમયથી ચાલતી અને અશક્ત કરી દેતી બીમારીઓથી પીડાતા દર્દીઓને જોવાની તક મળી.

તેમાંના કેટલાકના સાજા થવાની મારા મન પર ઊંડી છાપ પડી.

કિશોર વયમાં મને પરંપરાગત ઉપચાર પદ્ધતિઓમાં, ખાસ કરીને આયુર્વેદ, યોગ અને નેચરોપેથીમાં, દૃઢ શ્રદ્ધા બેસવા લાગી.

પણ મારો રસ માત્ર આ પદ્ધતિઓમાં વિશ્વાસ રાખવા પૂરતો સીમિત નહોતો.

હું સમજવા માગતો હતો કે તેઓ કામ કેવી રીતે કરે છે.

ઔપચારિક શિક્ષણ ચાલુ રાખતાં મેં પિતાને જુદી જુદી ક્લિનિકલ પ્રક્રિયાઓમાં મદદ કરી. આથી ખૂબ નાની ઉંમરે જ મને આયુર્વેદિક દવાઓ બનાવવી, પંચકર્મ, મસાજ થેરાપી અને ક્લિનિકલ એક્યુપ્રેશર જેવાં ક્ષેત્રોનો વ્યવહારુ અનુભવ મળ્યો.

ક્લિનિક મારા માટે એક અનૌપચારિક વર્ગખંડ બની ગયું.

મારા પિતા મારા સૌથી પહેલા શિક્ષકોમાંના એક બન્યા.

અને દર્દીઓ, ઘણી રીતે, માનવ સ્વાસ્થ્યની જટિલતાના મારા પહેલા પાઠ બન્યા.

જે પ્રશ્ને મારા શિક્ષણની દિશા બદલી નાખી

વિજ્ઞાનના વિદ્યાર્થી તરીકે મને ધીમે ધીમે મારી અંદર એક ખેંચતાણનો અનુભવ થવા લાગ્યો.

એક તરફ, મને સ્વાસ્થ્ય માટેના ઘણા પરંપરાગત ભારતીય અભિગમોની અસરકારકતા અને ઊંડાણ દેખાતાં હતાં.

બીજી તરફ, હું આધુનિક વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણીના વધુ ને વધુ સંપર્કમાં આવતો હતો.

મને લાગવા માંડ્યું કે આ પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં મૂલ્યવાન જ્ઞાન છે, પણ તેનો અભ્યાસ થવો જોઈએ, તેની તપાસ થવી જોઈએ અને તેને આધુનિક તબીબી સમજ સાથે સાંકળવી જોઈએ.

મારે પરંપરા અને વિજ્ઞાન વચ્ચે પસંદગી કરવી નહોતી.

હું સમજવા માગતો હતો કે શું બંને એકબીજા સાથે સંવાદ કરી શકે.

આ પ્રશ્ને મને ઔપચારિક તબીબી શિક્ષણ તરફ આગળ વધવાનો નિર્ણય લેવામાં પ્રભાવિત કર્યો.

1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં, પિતાના માર્ગદર્શન હેઠળ, મેં નેચરોપેથી અને યૌગિક વિજ્ઞાનની ઔપચારિક તાલીમ શરૂ કરી. આખરે મેં બૅચલર ઑફ નેચરોપેથી ઍન્ડ યૌગિક સાયન્સિસ (B.N.Y.S.) પૂરું કર્યું, જે પૂર્ણ સમયનો રહેણાંક અભ્યાસક્રમ હતો, અને પછી ઇન્ટર્નશિપ કરી.

મારા શિક્ષણથી મને માત્ર નેચરોપેથિક ચિકિત્સા અને યોગનો જ નહીં, પણ ઉપચારના અનેક અભિગમોનો પરિચય થયો.

મેં આધુનિક અને પરંપરાગત નિદાન પદ્ધતિઓ, ક્લિનિકલ એક્યુપંક્ચર, મેનિપ્યુલેટિવ થેરાપી, પોષણ, હાઇડ્રોથેરાપી, ફિઝિયો-ઇલેક્ટ્રો થેરાપી, આયુર્વેદિક પંચકર્મ અને નેચરોપેથિક ચિકિત્સામાં અનુભવ મેળવ્યો.

મારા માટે શિક્ષણનો અર્થ ઘરે શીખેલી બાબતોને બદલી નાખવાનો નહોતો.

તેનો અર્થ એ હતો કે જે ચોકઠાથી હું તેને સમજી શકું તે ચોકઠું વિસ્તૃત કરવું.

વિદ્યાર્થીમાંથી સાધક સુધી: સમગ્ર ભારતમાં શીખવાની સફર

સ્નાતક શિક્ષણ પૂરું કર્યા પછી મેં આખા ભારતમાં ખૂબ પ્રવાસ કર્યો.

જેમણે વર્ષો સુધી નેચર ક્યોર, આયુર્વેદ અને યોગનો અભ્યાસ અને શિક્ષણ કર્યું હતું, તેમની પાસેથી સીધું શીખવાની મારી ઇચ્છા હતી.

પુસ્તકો મને માહિતી આપી શકતાં હતાં. સંસ્થાઓ મને લાયકાત આપી શકતી હતી. પણ મને અનુભવ જોઈતો હતો. મારે શિક્ષકોને મળવું હતું.

જુદી જુદી પરંપરાઓનું ખરેખર કેવી રીતે પાલન થાય છે તે મારે નજરે જોવું હતું.

તકનીકો માત્ર ગોખી લેવાને બદલે તેની પાછળનું જ્ઞાન મારે સમજવું હતું.

પ્રવાસ અને શીખવાના આ સમયગાળાએ મારો દૃષ્ટિકોણ ઘણો વિસ્તૃત કર્યો.

આખરે હું ઘરે પાછો આવ્યો અને પિતાના કામમાં જોડાયો.

અમે સાથે મળીને તેમના કેન્દ્રને વિસ્તારીને યોગ અને નેચરોપેથીને સમર્પિત 30 પથારીની હૉસ્પિટલ બનાવવા કામ કર્યું.

સાથે સાથે, જીવન બીજી રીતે પણ બદલાઈ રહ્યું હતું.

મારાં લગ્ન થયાં અને મેં પારિવારિક જીવનની સફર શરૂ કરી.

મારી વ્યાવસાયિક ઓળખ પણ વિકસી રહી હતી.

હું હવે માત્ર ક્લિનિશિયન રહ્યો નહોતો.

હું શિક્ષક બની રહ્યો હતો.

શિક્ષણ, લેખન અને ઉપચારને સમાજ સુધી પહોંચાડવો

શિક્ષણ આપવાનો મને હંમેશાં શોખ રહ્યો છે.

ક્લિનિકલ કામની સાથે સાથે હું આયુર્વેદ કૉલેજો સાથે વિશેષ અધ્યાપક તરીકે જોડાયેલો રહ્યો.

મેં લેખન અને પ્રકાશન પણ શરૂ કર્યું, કારણ કે મને લાગતું હતું કે દવા વગરની ચિકિત્સા વિશેનું ઘણું જ્ઞાન સામાન્ય જનતા સુધી પહોંચતું નથી.

શિવામ્બુ, યોગ, નેચરોપેથી અને કુદરતી ઉપચારના બીજા અભિગમો વિશેના વિચારો વહેંચવા મેં એક માસિક હિન્દી મૅગેઝિન શરૂ કર્યું.

આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદો અને સેમિનારોમાં ભાગ લેવા હું જર્મની અને યુરોપના બીજા દેશોમાં ગયો.

મેં ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં અનેક હેલ્થ કૅમ્પ અને યોગ વર્કશૉપ યોજ્યાં.

આ અનુભવોએ મને તદ્દન જુદી જુદી પૃષ્ઠભૂમિના લોકો સાથે રૂબરૂ કર્યો.

અને જે વાત હું પહેલેથી સમજવા લાગ્યો હતો તે તેમણે વધુ દૃઢ કરી:

આરોગ્યનું જ્ઞાન ત્યારે જ મૂલ્યવાન છે જ્યારે તે અંતે લોકોની સેવામાં કામ આવે.

ઉપચારકની અંદરનો વૈજ્ઞાનિક

પણ બીજો એક પ્રશ્ન મારો પીછો કરતો રહ્યો.

મેં પરંપરાગત પદ્ધતિઓને કામ કરતી જોઈ હતી. મેં તેમનો જાતે અનુભવ કર્યો હતો.

હું ઉપચારકો અને શિક્ષકો પાસેથી શીખ્યો હતો.

છતાં વિજ્ઞાનના વિદ્યાર્થી તરીકે મને કંઈક વધુ જોઈતું હતું.

જે થઈ રહ્યું છે તે હું સમજવા માગતો હતો.

શું અનુભવ પર આધારિત પરંપરાગત ઉપચાર અભિગમોનો વૈજ્ઞાનિક રીતે અભ્યાસ થઈ શકે?

શું યોગ અને ધ્યાનની તપાસ આધુનિક સંશોધન પદ્ધતિઓથી થઈ શકે?

શું આપણે પરંપરાગત જ્ઞાનના શ્રેષ્ઠને આધુનિક વૈજ્ઞાનિક શોધના શ્રેષ્ઠ સાથે જોડી શકીએ?

આ પ્રશ્નો આખરે મને ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સંશોધન તરફ દોરી ગયા.

યોગ સંશોધનના વિશ્વમાં પ્રવેશ

વર્ષ 2000માં હું યોગ થેરાપીના વધુ અભ્યાસ માટે બેંગલુરુની સ્વામી વિવેકાનંદ યોગ અનુસંધાન સંસ્થાન (sVYASA)માં ગયો.

ત્યાં મારું વિશ્વ ફરી વિસ્તૃત થયું.

મેં અનુભવી શિક્ષકો અને વિદ્વાનો પાસેથી યોગ દર્શન અને વેદાંત વિચારનો અભ્યાસ કર્યો.

આ સમયગાળામાં કંઈક મહત્ત્વનું બન્યું.

ત્યાં સુધી હું યોગને મુખ્યત્વે સ્વાસ્થ્ય અને ઉપચારની દૃષ્ટિએ જોતો હતો.

હવે મને યોગ ઘણી મોટી વસ્તુ તરીકે દેખાવા લાગ્યો.

યોગ માત્ર આસનોનો સંગ્રહ નહોતો.

તે માત્ર ઉપચારની કોઈ તકનીક પણ નહોતી.

તે એક દાર્શનિક અને આધ્યાત્મિક સાધના પણ હતી, જે માનવીને ઘણા ઊંડા સ્તરે સમજવા સાથે જોડાયેલી છે.

આનાથી મારી અંદર આધ્યાત્મિક ઝુકાવ વધુ પ્રબળ બન્યો.

સાથે સાથે, હું sVYASA સાથે સંકળાયેલા 200 પથારીના યોગ-ચિકિત્સા હેલ્થ હોમ આરોગ્યધામમાં મારું ક્લિનિકલ કામ ચાલુ રાખતો હતો, જ્યાં હું ક્લિનિકલ કામ, ટ્રાયલ અને રિટ્રીટમાં સામેલ હતો. મારો વ્યાવસાયિક રેકોર્ડ આ સમયગાળા દરમિયાન sVYASA ખાતેની મારી સંશોધન ફેલોશિપ પણ નોંધે છે.

ક્લિનિશિયન અને સાધક સાથે સાથે વિકસવા લાગ્યા હતા.

પીએચ.ડી.: વિજ્ઞાન દ્વારા ધ્યાનનો અભ્યાસ

મારું આગલું પગલું ડૉક્ટરલ સંશોધન હતું.

મેં ડૉ. એચ. આર. નાગેન્દ્ર અને ડૉ. શર્લી ટેલ્સના માર્ગદર્શન હેઠળ બેંગલુરુની સ્વામી વિવેકાનંદ યોગ અનુસંધાન સંસ્થાન (sVYASA)માંથી સાયકોફિઝિયોલોજીમાં પીએચ.ડી. પૂરું કર્યું.

મારા ડૉક્ટરલ શોધનિબંધનું શીર્ષક હતું:

“બે યૌગિક ધ્યાન તકનીકોની સાયકોફિઝિયોલોજિકલ અસરોની તુલના.”

મારા ડૉક્ટરલ સંશોધન દરમિયાન મેં સાયક્લિક મેડિટેશનના અભ્યાસ પહેલાં, દરમિયાન અને પછીના સાયકોફિઝિયોલોજિકલ ચલોનો અભ્યાસ કર્યો. આ હલનચલન અને જાગૃતિને જોડતી યોગ આધારિત એક વિશિષ્ટ પદ્ધતિ છે.

સંશોધને તપાસ્યું કે આવા અભ્યાસો દરમિયાન અને પછી માનવ તંત્રમાં શું થાય છે.

મારા જીવનનો આ એક મહત્ત્વનો તબક્કો હતો, કારણ કે તેણે એવા બે વિશ્વોને એકસાથે લાવ્યાં જે અગાઉ ઘણાં જુદાં લાગતાં હતાં:

આધ્યાત્મિક સાધનાનું વિશ્વ અને વૈજ્ઞાનિક શોધનું વિશ્વ.

મને સમજાવા લાગ્યું કે કોઈ આધ્યાત્મિક કે યૌગિક સાધના વિશે વૈજ્ઞાનિક પ્રશ્નો પૂછવાથી તેનું ઊંડાણ ઘટી જાય એવું જરૂરી નથી.

કેટલીક રીતે, કાળજીપૂર્વકનું સંશોધન આપણને તેને વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજવામાં મદદ કરી શકે છે.

મારા સંશોધનના પરિણામે એવા પ્રકાશનો થયાં જેમાં યોગ આધારિત વિશ્રામ અને ધ્યાન સાધનાઓ સાથે સંકળાયેલા p300, ઑક્સિજન વપરાશ, શ્વસન, હાર્ટ-રેટ વૅરિયેબિલિટી, કાર્યક્ષમતા અને ઊર્જા ખર્ચ જેવાં ક્ષેત્રોની તપાસ કરવામાં આવી.

આ કાર્યમાંથી ઉભરેલા વિચારોમાંનો એક એ હતો કે ધ્યાનને સતત અને પસંદગીયુક્ત ધ્યાન સાથેની જાગૃત વિશ્રામ અવસ્થા તરીકે વર્ણવવું.

મારા માટે સંશોધન ક્યારેય માત્ર પેપર પ્રકાશિત કરવાનું નહોતું.

તે વધુ સારા પ્રશ્નો પૂછતાં શીખવાનું હતું.

જ્યારે સંશોધન ક્લિનિકલ વાસ્તવિકતાને મળ્યું

જેમ જેમ મારો સંશોધન અનુભવ વધ્યો, તેમ મારું ક્લિનિકલ કામ ચાલુ રહ્યું.

વર્ષો દરમિયાન મને લાંબા સમયની આરોગ્ય સમસ્યાઓ અને જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલી જટિલ તકલીફો ધરાવતા લોકો મળ્યા.

આ અનુભવોએ જીવનશૈલી, તણાવ, વર્તન, પોષણ, મન અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેના સંબંધમાં મારો રસ વધુ દૃઢ કર્યો.

મને વધુ ને વધુ ખાતરી થતી ગઈ કે લાંબા સમયની આરોગ્ય સમસ્યાઓને હંમેશાં માત્ર એક લક્ષણ કે એક અવયવને જોઈને સમજી શકાતી નથી.

વ્યક્તિની ઊંઘ મહત્ત્વની હોઈ શકે. તેનો ખોરાક મહત્ત્વનો હોઈ શકે. તેની પ્રવૃત્તિ મહત્ત્વની હોઈ શકે. તેનો તણાવ મહત્ત્વનો હોઈ શકે.

તેના સંબંધો મહત્ત્વના હોઈ શકે.

તેની માન્યતાઓ અને વિચારવાની રીતો મહત્ત્વની હોઈ શકે.

અને ક્યારેક, તે પોતાના જીવનને જે અર્થ આપે છે તે પણ મહત્ત્વનો હોઈ શકે.

આનાથી ધીમે ધીમે આરોગ્યસંભાળનો અર્થ શું હોઈ શકે તેની મારી સમજ વિસ્તરતી ગઈ.

આનંદકુંજનું નિર્માણ: એક પારિવારિક સ્વપ્ન

2005માં મેં પિતાને પ્રમુખ રાખીને શિવામ્બુ હેલ્થ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરી.

લગભગ એ જ સમયે મારા મોટા ભાઈ, જે ભારતીય વાયુસેનામાં વરિષ્ઠ હોદ્દા પર સેવા આપતા હતા, આ વિશાળ ધ્યેયમાં જોડાવાનું નક્કી કર્યું.

એક પરિવાર તરીકે અમે સાથે મળીને એક સહિયારા સ્વપ્ન તરફ કામ શરૂ કર્યું: એવી મોટી જગ્યા બનાવવી જ્યાં આરોગ્યસંભાળ, સંશોધન, શિક્ષણ, પ્રકૃતિ અને આધ્યાત્મિક જીવન એકસાથે આવી શકે.

આ સ્વપ્ન આખરે આનંદકુંજ તરીકે સાકાર થયું.

વિશાળ કુદરતી વિસ્તારમાં ફેલાયેલું આનંદકુંજ, ઇન્ટિગ્રેટિવ મેડિસિન અને સમગ્ર જીવનશૈલી માટેના આશ્રમ અને કેન્દ્ર તરીકે કલ્પાયું હતું.

કુદરતી વાતાવરણ પોતે જ અનુભવનો ભાગ બની ગયું.

તાજી હવા. સૂર્યપ્રકાશ. પાણી. વૃક્ષો.

પક્ષીઓ. લીલી ટેકરીઓ.

શહેરી જીવનના ઘોંઘાટ અને પ્રદૂષણથી દૂરી.

પણ આનંદકુંજ ક્યારેય માત્ર એક સુંદર રિટ્રીટ બનવા માટે નહોતું.

મોટી કલ્પના એવી જગ્યા બનાવવાની હતી જ્યાં આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, સમગ્રલક્ષી ઉપચાર અને સામાજિક તથા આધ્યાત્મિક ઉત્થાન એકસાથે આવી શકે.

માર્ગદર્શક આકાંક્ષા સરળ હતી:

પૂર્વનું શ્રેષ્ઠ અને પશ્ચિમનું શ્રેષ્ઠ.

આજે મારો વ્યાવસાયિક રેકોર્ડ આનંદકુંજને નિવારક અને ઇન્ટિગ્રેટિવ મેડિસિનના કેન્દ્ર તરીકે વર્ણવે છે, જ્યાં આ લાંબા સમયની કલ્પના ક્લિનિકલ અને શૈક્ષણિક કાર્ય દ્વારા ચાલુ છે.

વળાંક: શરીરના ઉપચારથી સ્વને સમજવા સુધી

ઘણાં વર્ષો સુધી હું શરીરનો અભ્યાસ કરતો રહ્યો હતો.

મેં શરીરરચના, શરીરક્રિયા, પોષણ અને ઉપચારના અભિગમોનો અભ્યાસ કર્યો હતો.

મેં દર્દીઓ સાથે કામ કર્યું હતું. મેં સંશોધન કર્યું હતું. મેં યોગનો અભ્યાસ કર્યો હતો. મેં ધ્યાનનો અનુભવ કર્યો હતો.

પણ મારી અંદર ક્યાંક બીજો એક પ્રશ્ન વધુ પ્રબળ બની રહ્યો હતો:

શું સ્વાસ્થ્ય જ અંતિમ ધ્યેય છે?

કે પછી સ્વાસ્થ્ય કંઈક વધુ ઊંડી બાબતનો પાયો છે?

જ્યારે મારી આધ્યાત્મિક સફરે નવી દિશા લીધી ત્યારે આ પ્રશ્ન ખાસ અર્થપૂર્ણ બન્યો.

તેજજ્ઞાનની શોધ

લગભગ 2010માં એક સંબંધી દ્વારા મારો પરિચય તેજજ્ઞાન તરીકે ઓળખાતી આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પદ્ધતિ સાથે થયો.

મારો યોગનો પાયો પહેલેથી હતો અને અધ્યાત્મ તરફનો આંતરિક સાદ મને લાંબા સમયથી સંભળાતો હતો, એટલે તેને જાણવા તરફ હું સ્વાભાવિક રીતે ખેંચાયો.

મેં મારી પહેલી રિટ્રીટમાં હાજરી આપી. કંઈક બદલાયું.

મને સિરશ્રીજીના ઉપદેશો અને તેમના આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન તરફ આકર્ષણ થયું.

ત્યાર પછી જે બન્યું તે માત્ર પહેલેથી વ્યસ્ત વ્યાવસાયિક જીવનમાં વધુ એક આધ્યાત્મિક સાધના ઉમેરવા જેવું નહોતું.

તે દૃષ્ટિકોણમાં પરિવર્તન હતું.

આધ્યાત્મિક સમજ અને આંતરિક પૂછપરછની ક્રમબદ્ધ પ્રક્રિયા દ્વારા હું જીવનને જુદી રીતે જોવા લાગ્યો.

મારા પ્રશ્નો બદલાયા. પહેલાં હું મુખ્યત્વે પૂછતો હતો: વ્યક્તિ વધુ સ્વસ્થ કેવી રીતે બની શકે? હવે બીજો એક પ્રશ્ન ઊભો થયો:

સ્વાસ્થ્ય શોધનારી વ્યક્તિ કોણ છે?

આ ભેદ સૂક્ષ્મ લાગી શકે. પણ મારા માટે તે ખૂબ ઊંડો હતો.

અધ્યાત્મ પારિવારિક જીવનમાં આવ્યું

આ પરિવર્તન માત્ર મારા સુધી સીમિત નહોતું.

જ્યારે મારા પરિવારે મારા જીવનમાં થયેલા ફેરફારો જોયા, ત્યારે મારી પત્ની, માતાપિતા અને ભાઈને પણ આ ઉપદેશોમાં રસ પડ્યો અને તેઓ હેપ્પી થૉટ્સ સંસ્થા સાથે સંકળાયેલી વ્યાપક સફરમાં જોડાયા.

શ્રવણ, સેવા અને ભક્તિ ધીમે ધીમે અમારા જીવનનો ભાગ બન્યાં.

અમારા પરિવારે સિરશ્રી સાથેના લાઇવ સત્રોમાં હાજરી આપવા પુણેના પરાં વિસ્તારમાં આવેલા મનન આશ્રમમાં જવાનું શરૂ કર્યું.

મનન પોતે આ પ્રકરણનો મહત્ત્વનો ભાગ બન્યું.

આ વિશાળ કુદરતી પરિસર આધ્યાત્મિક વિકાસ અને સમગ્ર જીવનશૈલીને સમર્પિત હતો.

સમય જતાં તેજજ્ઞાન ફાઉન્ડેશન સાથેનો મારો સંબંધ ઊંડો થયો.

આખરે પુણેમાં તેજજ્ઞાનના સાધકો માટે પાંચ દિવસની રહેણાંક હેલ્થ રિટ્રીટ તૈયાર કરવામાં આવી.

તેની પાછળનો તર્ક સરળ હતો:

જો શરીર અને મન વ્યાજબી રીતે સ્વસ્થ અને સંતુલિત ન હોય, તો આધ્યાત્મિક સાધના મુશ્કેલ બની શકે છે.

આથી સ્વાસ્થ્ય માત્ર પોતાનામાં એક અંતિમ ધ્યેય ન રહ્યું, પણ ઊંડા આંતરિક કાર્ય માટેનો પાયો બન્યું.

મનન ખાતેની હેલ્થ રિટ્રીટ અને યોગ વર્કશૉપ ધીમે ધીમે આ સફરનો મહત્ત્વનો ભાગ બની ગયાં.

પિતા સાથેની એક ગહન વાતચીત

મારી સફરનાં સૌથી ઊંડાં પ્રકરણોમાંનું એક 2017માં આવ્યું.

તે વર્ષે ઑગસ્ટમાં એક નાની આકસ્મિક પડી જવાની ઘટના પછી, મારા પિતા ડૉ. શશિ પાટીલે સલ્લેખના (સંથારો)ની જૈન આધ્યાત્મિક સાધના કરવાનું નક્કી કર્યું.

અમારા પરિવાર માટે આ ઊંડા ચિંતનનો સમય હતો.

મારા પિતાએ આખું જીવન ઉપચાર અને આધ્યાત્મિક શોધમાં વિતાવ્યું હતું.

હવે, જ્યારે તેઓ જીવનના અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા, ત્યારે અમારી વાતચીતમાં એક જુદું ઊંડાણ આવ્યું.

જીવન વિશે ચર્ચાઓ થઈ. અધ્યાત્મ વિશે. માનવ અસ્તિત્વના હેતુ વિશે. આંતરિક સાદ વિશે.

અને આખરે જીવનમાં શાને પ્રાથમિકતા મળવી જોઈએ તે વિશે.

આ અમૂલ્ય સમય દરમિયાન મારા પિતાએ મને એક વાત કહી, જે મારા હૃદયમાં ઊંડે કોતરાઈ ગઈ છે:

“તારી આધ્યાત્મિક શોધને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપજે. તારા આંતરિક સાદને ક્યારેય અવગણતો નહીં.”

તે શબ્દોએ મને ઊંડી અસર કરી.

મારા મોટા ભાગના જીવન દરમિયાન હું સ્વાસ્થ્યને સમજવાનો પ્રયત્ન કરતો રહ્યો હતો.

મેં શરીરનો અભ્યાસ કર્યો હતો. મેં મનનો અભ્યાસ કર્યો હતો. મેં યોગ અને ધ્યાનનો અભ્યાસ કર્યો હતો. મેં સંશોધનનો અભ્યાસ કર્યો હતો.

મેં દર્દીઓની સંભાળ લીધી હતી. મેં ભણાવ્યું હતું. મેં સંસ્થાઓ ઊભી કરી હતી.

પણ મારા પિતા મને યાદ અપાવી રહ્યા હતા કે જીવનનું બીજું એક પાસું છે જે મારે નજરથી ઓઝલ થવા દેવું જોઈએ નહીં.

આંતરિક સફર.

આરોગ્યસંભાળથી સમગ્ર વ્યક્તિની સુખાકારી સુધી

આ તબીબી વિજ્ઞાનનો અસ્વીકાર નહોતો.

આ વિજ્ઞાનનો અસ્વીકાર નહોતો.

આ ક્લિનિકલ જ્ઞાનનો અસ્વીકાર નહોતો.

તેના બદલે, તે આ બધાંને માનવ જીવનની વિશાળ સમજ હેઠળ મૂકવાનું આમંત્રણ બન્યું.

હું સ્વાસ્થ્યને જુદી રીતે જોવા લાગ્યો. શારીરિક શરીર મહત્ત્વનું છે.

પણ માનવી માત્ર શારીરિક શરીર કરતાં વિશેષ છે.

માનસિક સુખાકારી મહત્ત્વની છે. ભાવનાત્મક સંતુલન મહત્ત્વનું છે. સંબંધો મહત્ત્વના છે. સામાજિક સુખાકારી મહત્ત્વની છે.

મૂલ્યો મહત્ત્વનાં છે. અર્થ મહત્ત્વનો છે.

અને જેઓ તેને શોધે છે તેમના માટે આધ્યાત્મિક વિકાસ મહત્ત્વનો છે.

આથી પ્રશ્ન બદલાયો: “આ રોગની સારવાર કેવી રીતે કરવી?” એમાંથી વધુ વ્યાપક પ્રશ્નો તરફ: “આ વ્યક્તિ કોણ છે?”

“આ વ્યક્તિના જીવનમાં શું ચાલી રહ્યું છે?”

“આ વ્યક્તિને શારીરિક, માનસિક, ભાવનાત્મક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક સ્તરે શાની જરૂર છે?”

“આરોગ્યસંભાળ માત્ર ટકી રહેવામાં જ નહીં, પણ વધુ અર્થપૂર્ણ અને સુમેળભર્યા જીવનમાં કેવી રીતે ટેકો આપી શકે?”

આ એનો પાયો બન્યો જેને હવે હું સમગ્ર વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય તરીકે સમજું છું.

આધ્યાત્મિક શોધથી સેવા સુધી

મારા માટે અધ્યાત્મ માત્ર આંતરિક શોધ બનીને રહી શકે તેમ નહોતું.

તેણે સેવા દ્વારા પોતાને વ્યક્ત કરવું જરૂરી હતું.

અધ્યાત્મની મારી સમજ જેટલી ઊંડી થતી ગઈ, તેટલું જ હું સેવાને, એટલે કે લોકોની સેવાને, એ સમજના મહત્ત્વના અભિવ્યક્તિ તરીકે જોવા લાગ્યો.

આનાથી સ્વાભાવિક રીતે મારા જીવનના જુદા જુદા તાંતણા એકસાથે જોડાઈ ગયા.

મારી અંદરનો ક્લિનિશિયન લોકોને વધુ સ્વસ્થ બનાવવામાં મદદ કરવા માગતો હતો.

સંશોધક સમજવા માગતો હતો કે શું કામ કરે છે અને શા માટે.

શિક્ષક જ્ઞાન વહેંચવા માગતો હતો.

યોગ સાધક લોકોને વધુ સંતુલનનો અનુભવ કરાવવામાં મદદ કરવા માગતો હતો.

આધ્યાત્મિક સાધક માનવ અસ્તિત્વનાં ઊંડાં પાસાં સમજવા માગતો હતો.

અને મારી અંદરનો માણસ ફક્ત ઉપયોગી થવા માગતો હતો.

આ હવે અલગ અલગ ઓળખ રહી નહોતી.

તે એક જ સફરના ભાગ બની રહી હતી.

સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય: સ્વાસ્થ્યની વ્યાપક દૃષ્ટિ

આ વિકાસ આખરે સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્યના વિકાસમાં ફાળો આપનારો બન્યો, જે મનન આશ્રમ સાથે સંકળાયેલી સમગ્રલક્ષી આરોગ્યની પહેલ છે.

સંપૂર્ણ શબ્દનો અર્થ થાય છે પૂર્ણ અથવા સમગ્ર.

સ્વાસ્થ્ય એટલે આરોગ્ય.

તેથી આ વિચાર એવી સ્વાસ્થ્ય દૃષ્ટિ દર્શાવે છે જે માત્ર શારીરિક રોગની ગેરહાજરીથી આગળ વધે છે.

તેમાં શારીરિક. માનસિક. ભાવનાત્મક. સામાજિક.

અને માનવ સુખાકારીનાં આધ્યાત્મિક પાસાં સામેલ છે.

આ પહેલ આરોગ્ય શિક્ષણ, વર્કશૉપ, સામગ્રી, રિટ્રીટ અને જાહેર જનતા સાથેના જોડાણના બીજા સ્વરૂપો દ્વારા વિકસી.

હેતુ માત્ર એક વધુ આરોગ્ય કાર્યક્રમ બનાવવાનો નહોતો.

હેતુ એ હતો કે લોકોને પોતાની સુખાકારીની જવાબદારી લેવા પ્રોત્સાહિત કરવા, અને સાથે એ સ્વીકારવું કે સ્વાસ્થ્ય બહુપરિમાણીય છે.

મારું વ્યાવસાયિક કાર્ય મને ઇન્ટિગ્રેટિવ મેડિસિન તરફ લાવ્યું હતું.

મારી આધ્યાત્મિક સફર મને આંતરિક પરિવર્તન તરફ લાવી હતી.

સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય એવું એક સ્થાન બન્યું જ્યાં આ બંને સફર મળી શકી.

કોવિડ-19નાં વર્ષો: જ્યારે સેવા ડિજિટલ બની

કોવિડ-19 મહામારીએ આ સફરમાં એક અણધાર્યું પ્રકરણ ઊભું કર્યું.

લોકો એકલા પડી ગયા હતા. ભય અને અનિશ્ચિતતા વ્યાપક હતાં.

નિયમિત આરોગ્યસંભાળ અને આરોગ્ય શિક્ષણ સુધીની પહોંચ ખોરવાઈ ગઈ હતી.

તે સમયે મેં અનેક ઑનલાઇન જાગૃતિ અભ્યાસક્રમો અને કન્સલ્ટેશન કર્યાં.

ટેક્નૉલૉજીએ શારીરિક રીતે દૂર રહેલા લોકો સુધી પહોંચવાનું શક્ય બનાવ્યું.

આ અનુભવે બીજો એક મહત્ત્વનો પાઠ દૃઢ કર્યો:

આરોગ્ય શિક્ષણ ભૌગોલિક સીમાઓથી બંધાયેલું ન હોવું જોઈએ.

જો જ્ઞાન કોઈને પોતાનું સ્વાસ્થ્ય સમજવામાં, વધુ સારી ટેવો કેળવવામાં, તણાવ સંભાળવામાં અથવા યોગ્ય સમયે યોગ્ય તબીબી સારવાર લેવામાં મદદ કરી શકે, તો એ જ્ઞાન વહેંચવું પોતે જ સેવાનું એક સ્વરૂપ બની શકે છે.

આ અનુભવે વધુ વિશાળ શ્રોતા સુધી પહોંચી શકે તેવી શૈક્ષણિક સામગ્રી બનાવવામાં મારો રસ વધુ દૃઢ કર્યો.

વ્યક્તિથી સમાજ સુધી

વર્ષો દરમિયાન આરોગ્ય અંગેની મારી સમજ વ્યક્તિથી પરિવાર સુધી અને પરિવારથી સમાજ સુધી વિસ્તરી છે.

વધુ સ્વસ્થ વ્યક્તિ વધુ સ્વસ્થ પરિવારમાં ફાળો આપી શકે છે.

વધુ સ્વસ્થ પરિવાર વધુ સ્વસ્થ સમુદાયમાં ફાળો આપી શકે છે.

અને વધુ સ્વસ્થ સમુદાયો વધુ સુમેળભર્યા સમાજમાં ફાળો આપી શકે છે.

એટલે જ સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય પાછળની દૃષ્ટિ અંતે રોગ નિવારણ કરતાં પણ મોટી છે.

તે માનવ વિકાસ અને સામાજિક ઉત્થાન સાથે જોડાયેલી છે.

આકાંક્ષા એ છે કે, જે કંઈ નાના પ્રમાણમાં શક્ય હોય, તે રીતે વધુ જાગૃત, સંતુલિત અને ઊંચી ચેતના ધરાવતા સમાજના નિર્માણમાં ફાળો આપવો.

વિદ્વાન અને સાધક એકબીજાના વિરોધી નથી

જ્યારે હું મારી સફર પાછળ વળીને જોઉં છું, ત્યારે મને વિજ્ઞાન અને અધ્યાત્મ વચ્ચે હવે કોઈ સંઘર્ષ દેખાતો નથી.

મને પ્રશ્નો પૂછવાની બે જુદી રીતો દેખાય છે.

વિજ્ઞાન આપણને કહે છે કે કાળજીપૂર્વક નિરીક્ષણ કરો, તપાસ કરો, માપો, માન્યતાઓ પર પ્રશ્ન કરો અને પુરાવા માટે ખુલ્લા રહો.

અધ્યાત્મ આપણને કહે છે કે પોતાનું નિરીક્ષણ કરો, તમારી માન્યતાઓ પર પ્રશ્ન કરો, અંદર જુઓ અને ચેતના તથા અસ્તિત્વના સ્વરૂપને શોધો.

બંનેમાં પ્રામાણિકતા જોઈએ. બંનેમાં શિસ્ત જોઈએ. બંનેમાં નમ્રતા જોઈએ.

અને બંને આપણને યાદ અપાવે છે કે આજે આપણે જે જાણીએ છીએ તે કદાચ સંપૂર્ણ ચિત્ર ન પણ હોય.

તબીબી અને વૈજ્ઞાનિક વિદ્યાર્થી તરીકેનાં મારાં વર્ષોએ મને પુરાવાનું મૂલ્ય શીખવ્યું.

મારી ક્લિનિકલ સફરે મને માનવીઓની જટિલતા શીખવી.

યોગે મને સાધનાનું મહત્ત્વ શીખવ્યું.

સંશોધને મને પ્રશ્ન પૂછવાનું મહત્ત્વ શીખવ્યું.

અને અધ્યાત્મે મને શીખવ્યું કે જગત વિશેનું જ્ઞાન અને પોતાને ઓળખવું, આ બંને એક નથી.

ઉપચાર વિશે મેં જે સમજ્યું છે

હું માનતો નથી કે ઉપચારને હંમેશાં કોઈ એક પદ્ધતિ સુધી સીમિત કરી શકાય.

ક્યારેક વ્યક્તિને આધુનિક તબીબી સારવારની જરૂર હોય છે.

ક્યારેક શસ્ત્રક્રિયા જરૂરી હોય છે. ક્યારેક દવા જરૂરી હોય છે.

ક્યારેક પોષણ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર હોય છે.

ક્યારેક ઊંઘ અને તણાવ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર હોય છે.

ક્યારેક યોગ, પ્રાણાયામ કે ધ્યાન ઉપયોગી પૂરક અભ્યાસ બની શકે છે.

ક્યારેક વ્યક્તિને ભાવનાત્મક ટેકાની જરૂર હોય છે.

ક્યારેક વ્યક્તિએ જીવવાની ઊંડે જડાયેલી રીતો બદલવાની જરૂર હોય છે.

અને ક્યારેક, આ બધી જરૂરિયાતોની નીચે, અર્થ અને આંતરિક શાંતિની ઊંડી ઝંખના હોય છે.

તેથી આરોગ્ય પ્રત્યે જવાબદાર અભિગમે દરેક પદ્ધતિની મર્યાદાઓ અને શક્યતાઓ બંનેને ઓળખી શકવા જોઈએ.

પરંપરાગત જ્ઞાનને માત્ર એટલા માટે મહિમામંડિત ન કરવું જોઈએ કે તે પ્રાચીન છે.

આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાનને માત્ર એટલા માટે નકારવું ન જોઈએ કે તે આધુનિક છે.

બેમાંથી કોઈને આંખ મીંચીને સ્વીકારવું ન જોઈએ. સાચો પ્રશ્ન હંમેશાં આ હોવો જોઈએ:

શું યોગ્ય છે, શું પુરાવા પર આધારિત છે, શું સલામત છે, અને આ વ્યક્તિને સમગ્ર રીતે શું ઉપયોગી થશે?

આ ભાવનાથી હું આજે ઇન્ટિગ્રેટિવ હેલ્થ તરફ જોઉં છું.

શરીરના અભ્યાસથી સમગ્ર વ્યક્તિની શોધ સુધી

જ્યારે હું સાત વર્ષનો હતો, ત્યારે મને ખબર નહોતી કે હું જે યૌગિક સાધનાઓ શીખી રહ્યો છું તે મારા સમગ્ર જીવનની દિશાને પ્રભાવિત કરશે.

જ્યારે હું પંદર વર્ષનો હતો, ત્યારે મને ખબર નહોતી કે પિતાને દર્દીઓ સાથે કામ કરતા જોવાથી ઉપચારમાં જીવનભરનો રસ જાગશે.

જ્યારે મેં ઔપચારિક તબીબી શિક્ષણ શરૂ કર્યું, ત્યારે મને ખબર નહોતી કે પરંપરાગત પદ્ધતિઓને વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજવાની ઇચ્છા મને આખરે સાયકોફિઝિયોલોજીના સંશોધન તરફ લઈ જશે.

જ્યારે મેં યોગનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો, ત્યારે મને ખબર નહોતી કે યોગ મને ઉપચારથી આગળ ચેતના અને અધ્યાત્મના ઊંડા પ્રશ્નો સુધી લઈ જશે.

જ્યારે મેં સંશોધનમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે મને ખબર નહોતી કે ધ્યાનનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ ધ્યાનમાં મારો અંગત રસ પણ ઊંડો કરશે.

જ્યારે મેં આનંદકુંજના નિર્માણમાં મદદ કરી, ત્યારે મને ખબર નહોતી કે આધ્યાત્મિક પાસું પાછળથી સ્વાસ્થ્ય વિશેની મારી સમજને કેટલું ઊંડું પ્રભાવિત કરશે.

અને જ્યારે મારા પિતાએ મને મારા આંતરિક સાદને અવગણવા ન કહ્યું, ત્યારે મને સમજાયું કે કદાચ આ સફર ક્યારેય માત્ર વધુ સારા ડૉક્ટર બનવાની નહોતી.

તે વધુ પરિપૂર્ણ માનવી બનવાની હતી.

સફર ચાલુ છે

હું આજે પણ પોતાને વિદ્યાર્થી ગણું છું.

તબીબી વિજ્ઞાન વિશે હજી ઘણું શીખવાનું છે.

યોગ વિશે ઘણું શીખવાનું છે.

આયુર્વેદ અને પરંપરાગત ભારતીય જ્ઞાન વિશે ઘણું શીખવાનું છે.

મનોવિજ્ઞાન, ન્યુરોસાયન્સ અને માનવ વર્તન વિશે ઘણું શીખવાનું છે.

અને કદાચ સૌથી મહત્ત્વનું, પોતાના વિશે ઘણું શીખવાનું છે.

મારી વ્યાવસાયિક સફરે મને માનવ શરીરનો અભ્યાસ કરવાની તક આપી છે.

મારા ક્લિનિકલ કામે મને માનવીની પીડા અને ખુમારી બંનેનો સાક્ષી બનવા દીધો છે.

સંશોધને મને પ્રશ્ન કરતાં શીખવ્યું છે. યોગે મને સાધના કરતાં શીખવ્યું છે.

અધ્યાત્મે મને અંદર જોતાં શીખવ્યું છે.

અને સેવાએ મને શીખવ્યું છે કે આપણે જે કંઈ શીખીએ તે બીજાને લાભ પહોંચાડી શકે ત્યારે વધુ અર્થપૂર્ણ બને છે.

આજે હું આને અલગ અલગ પ્રકરણો તરીકે નહીં, પણ એક જ મહાસાગર તરફ વહેતી જુદી જુદી ધારાઓ તરીકે જોઉં છું.

સ્વાસ્થ્ય. જાગૃતિ. ઉપચાર. આંતરિક વિકાસ.

અને માનવજાતની સેવા.

સફળતાની એક જુદી વ્યાખ્યા

જીવનની શરૂઆતમાં સફળતા સહેલાઈથી લાયકાતો, સંશોધન પેપર, વ્યાવસાયિક જવાબદારીઓ, ઊભી કરેલી સંસ્થાઓ, મદદ કરેલા દર્દીઓ કે યોજેલા કાર્યક્રમોથી મપાતી હતી.

એ બાબતો આજે પણ મહત્ત્વની છે.

પણ સફળતા વિશેની મારી સમજ બદલાઈ છે.

કદાચ સફળતા એ પણ છે કે વધુ જાગૃત બનવાની ક્ષમતા.

ઓછા પ્રતિક્રિયાશીલ બનવું. વધુ કરુણાથી જીવવું. જિજ્ઞાસુ રહેવું. પોતાને ગુમાવ્યા વગર સેવા કરવી.

શરીરની કાળજી લેવી, તેની ઘેલછા વગર.

મનનો વિકાસ કરવો, તેમાં ફસાઈ ગયા વગર.

અને જગતમાંની પોતાની જવાબદારીઓથી ભાગ્યા વગર અધ્યાત્મની શોધ કરવી.

મારા માટે, અહીં જ તબીબી વિદ્વાનની સફર આધ્યાત્મિક સાધકની સફરને મળે છે.

સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિ

સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય દ્વારા મારા કાર્યને જે દૃષ્ટિ સતત પ્રેરણા આપે છે, તે એટલે માત્ર લોકોને લાંબું જીવવામાં મદદ કરવાની નથી.

તે લોકોને એ શોધવામાં મદદ કરવાની છે કે તેઓ વધુ સ્વસ્થ, વધુ સુખી, વધુ જાગૃત અને વધુ અર્થપૂર્ણ જીવન કેવી રીતે જીવી શકે.

શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પાયો આપે છે.

માનસિક અને ભાવનાત્મક સુખાકારી સંતુલન આપે છે.

સ્વસ્થ સંબંધો જોડાણ આપે છે. ધ્યેય દિશા આપે છે. આધ્યાત્મિક જાગૃતિ ઊંડાણ આપી શકે છે.

જ્યારે આ બધાં પરિમાણોનો સાથે મળીને વિચાર થાય છે, ત્યારે સ્વાસ્થ્ય રોગની ગેરહાજરી કરતાં વધુ બને છે.

તે સંપૂર્ણતા તરફની સફર બને છે.

મારા માટે સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્યનો અર્થ આ છે.

તબીબી વિદ્વાનથી આધ્યાત્મિક સાધક સુધી

મારી સફર યોગ શીખતા એક બાળકથી શરૂ થઈ.

તે પિતાને લોકોને સાજા કરતા જોતા એક કિશોર સાથે આગળ વધી.

તે ઔપચારિક તબીબી શિક્ષણ, ક્લિનિકલ પ્રેક્ટિસ, શિક્ષણ અને સંશોધન દ્વારા વિકસી.

તે યોગ, ધ્યાન અને સાયકોફિઝિયોલોજી દ્વારા ઊંડી થઈ.

તે આરોગ્ય અને ઉપચારને સમર્પિત સંસ્થાઓના નિર્માણ દ્વારા વિસ્તરી.

અને આખરે તે અંદરની તરફ વળી.

શરીરના અભ્યાસથી મેં મનને શોધવાનું શરૂ કર્યું.

મનને શોધતાં શોધતાં મેં ચેતના વિશે પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કર્યું.

ચેતના વિશે પ્રશ્નો પૂછતાં પૂછતાં મેં સ્વને વધુ ઊંડાણથી સમજવાની શોધ શરૂ કરી.

અને એ આંતરિક શોધમાંથી સેવા પ્રત્યે નવેસરથી પ્રતિબદ્ધતા આવી.

કદાચ, તો પછી, સફર ક્યારેય ખરેખર આ નહોતી:

તબીબી વિજ્ઞાન → યોગ → અધ્યાત્મ.

કદાચ તે હંમેશાં એક જ સફર હતી.

જ્ઞાનથી સમજ તરફની સફર. ઉપચારથી સંપૂર્ણતા તરફની સફર. સ્વ-વિકાસથી આત્મસાક્ષાત્કાર તરફની સફર.

અને વ્યક્તિગત સુખાકારીથી માનવજાતની સેવા તરફની સફર.

હું એ માર્ગ પર ચાલતો રહું છું. હજી શીખતો, હજી પ્રશ્નો પૂછતો, હજી સાધના કરતો.

હજી સેવા કરતો. અને હજી શોધતો. સફર ચાલુ છે.

આ વાર્તા વિશે એક નોંધ

આ ડૉ. સારંગ પાટીલના પોતાના માર્ગનો અંગત અહેવાલ છે, જે તેમના પોતાના અવાજમાં લખાયેલો છે. આયુર્વેદ, યોગ, શિવામ્બુ ચિકિત્સા અને બીજી પરંપરાગત પદ્ધતિઓના ઉલ્લેખો તેમની પારિવારિક અને શૈક્ષણિક પૃષ્ઠભૂમિ દર્શાવે છે અને તેમના અંગત ઇતિહાસના ભાગ તરીકે રજૂ થયા છે, તબીબી માર્ગદર્શન કે વૈજ્ઞાનિક દાવા તરીકે નહીં. આ પરંપરાઓ અને તેઓ આધુનિક આરોગ્યસંભાળ સાથે કેવી રીતે સંબંધિત છે તે અંગેની શૈક્ષણિક સામગ્રી માટે, સાઇટના પાચન સ્વાસ્થ્ય, યોગ અને મન-શરીર, તથા આયુર્વેદ અને પરંપરાગત સ્વાસ્થ્ય વિભાગો જુઓ. આ અહેવાલ વ્યાવસાયિક તબીબી સલાહ, નિદાન કે સારવારનું સ્થાન લેતો નથી.