डॉ. सारंग पाटील यांचा व्यावसायिक प्रवास म्हणजे औपचारिक शिक्षण, अनेक दशकांचा प्रत्यक्ष क्लिनिकल अनुभव, संशोधन, अध्यापन आणि आरोग्याच्या विविध पैलूंना एकत्र आणण्याची अविरत तळमळ यांचा सुरेख संगम आहे. कोणत्याही एकाच शाखेपुरतं मर्यादित न राहता, त्यांनी निसर्गोपचार, योग, सायकॉफिजिओलॉजी (मनो-शारीरिक क्रियाशास्त्र), क्लिनिकल प्रॅक्टिस, शैक्षणिक अध्यापन, संशोधन आणि एकात्मिक आरोग्य (इंटिग्रेटिव्ह मेडिसिन) या परस्परांशी जोडलेल्या क्षेत्रांमध्ये मोलाचं कार्य केलं आहे.
त्यांचा हा प्रवास म्हणजे केवळ पदव्यांची यादी नसून, ज्ञान, सराव आणि आरोग्य क्षेत्रातील निरंतर सहभागातून घडलेल्या एका संवेदनशील आणि अनुभवी डॉक्टरांच्या प्रगतीचा आलेख आहे.
निसर्गोपचार आणि योगविज्ञानाने झालेली सुरुवात
डॉ. पाटील यांनी 1994 मध्ये मंगलोर विद्यापीठाच्या अंतर्गत उजिरे येथील एस.डी.एम. कॉलेज ऑफ नॅचरोपॅथी अँड योगिक सायन्सेसमधून बॅचलर ऑफ नॅचरोपॅथी अँड योगिक सायन्सेस (B.N.Y.S.) हा पूर्णवेळ निवासी अभ्यासक्रम पूर्ण केला आणि त्यानंतर एक वर्षाची इंटर्नशिप पूर्ण केली. या सुरुवातीच्या वैद्यकीय शिक्षणामुळे निसर्गोपचार, योग, जीवनशैली सुधारणा आणि प्रतिबंधात्मक आरोग्य दृष्टिकोनाचा त्यांचा भक्कम पाया रचला गेला.
पण त्यांचा हा प्रवास केवळ पदवीपुरता मर्यादित राहिला नाही. त्यांचं पुढील शिक्षण शरीरातील जैविक प्रक्रिया, मानसिक अवस्था आणि योगाभ्यास यांचा परस्परसंबंध सखोलपणे समजून घेण्याच्या दिशेने सुरू राहिलं.
क्लिनिकल प्रशिक्षणाकडून सायकॉफिजिओलॉजीकडे
जानेवारी 2007 मध्ये डॉ. पाटील यांनी स्वामी विवेकानंद योग अनुसंधान संस्थान (sVYASA), बंगळुरू येथून सायकॉफिजिओलॉजी या विषयात पी.एच.डी. (Ph.D.) पदवी पूर्ण केली. डॉ. एच. आर. नागेंद्र आणि डॉ. शर्ली टेलेस यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी “दोन वेगवेगळ्या योग ध्यान पद्धतींच्या मनो-शारीरिक प्रभावांची तुलना” या विषयावर आपला प्रबंध सादर केला.
सायकॉफिजिओलॉजीमुळे मानवी मन-भावना आणि शरीरातील मोजता येण्याजोगे जैविक बदल यांच्यातील दुवा स्पष्ट झाला. हाच धागा डॉ. पाटील यांच्या पुढील कार्यात (योग, शिथिलीकरण, तणाव, प्राणायाम आणि एकात्मिक आरोग्य) केंद्रस्थानी राहिला आहे.
अनेक दशकांचा क्लिनिकल अनुभव
प्रत्यक्ष रुग्णसेवेमुळेच ज्ञानाचं रूपांतर खऱ्या कौशल्यात होतं. 1990 च्या दशकात सुरू झालेली डॉ. पाटील यांची रुग्णसेवा निसर्गोपचार रुग्णालये, योगोपचार केंद्रे, मल्टिस्पेशालिटी हॉस्पिटल्स आणि होलिस्टिक हेल्थ सेंटर्समध्ये अखंडपणे सुरू राहिली आहे.
जानेवारी 1996 ते डिसेंबर 2000 दरम्यान त्यांनी कोल्हापूर येथील भारतीय निसर्गोपचार केंद्रात कन्सल्टिंग योग व नॅचरोपॅथी फिजिशियन म्हणून काम पाहिलं. डिसेंबर 1997 ते सप्टेंबर 2002 या काळात त्यांनी कोल्हापुरातील लोटस हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर या मल्टिस्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये हीच जबाबदारी सांभाळली, जिथे हॉस्पिटलच्या उपचारांबरोबरीने निसर्गोपचार आणि योगोपचार पद्धती राबवल्या.
सप्टेंबर 2002 ते मे 2005 या काळात त्यांनी स्वामी विवेकानंद योग अनुसंधान संस्थान (sVYASA), बंगळुरू येथील आरोग्यधाम या योगोपचार केंद्रात कन्सल्टिंग योग व नॅचरोपॅथी फिजिशियन म्हणून सेवा दिली. या काळात प्रत्यक्ष रुग्णसेवा आणि योग संशोधन यांचा जवळून समन्वय साधला गेला.
सप्टेंबर 2002 पासून डॉ. पाटील हे आनंदकुंज – शिवांबू निसर्गोपचार आणि योग आश्रम, कोल्हापूर येथे मेडिकल डायरेक्टर म्हणून कार्यरत आहेत, जे प्रतिबंधात्मक आणि एकात्मिक उपचारांचे केंद्र मानले जाते. याव्यतिरिक्त, सप्टेंबर 1995 पासून ते सर्वसामान्य नागरिक, रुग्ण आणि शाळकरी मुलांसाठी नियमित योगोपचार वर्ग घेत आहेत. आजार झाल्यावर उपचार करण्यापुरतंच आरोग्यशिक्षण मर्यादित नसतं; शरीराची रचना समजून घेऊन व्यायाम, श्वास आणि जीवनशैलीच्या माध्यमातून निरोगी कसं राहावं याचं शिक्षण देणं किती मोलाचं असतं, हे यातून स्पष्ट होतं.
संपूर्ण स्वास्थ्य: प्रवासाचे एकात्मिक रूप
सप्टेंबर 2016 पासून डॉ. पाटील हे पुणे येथील मनन आश्रममधील हॅप्पी थॉट्सच्या उपक्रमांतर्गत ‘संपूर्ण स्वास्थ्य – होलिस्टिक हेल्थ रिट्रीट सेंटर’चे संस्थापक संचालक म्हणून कार्यरत आहेत.
संपूर्ण म्हणजे सर्वसमावेशक आणि स्वास्थ्य म्हणजे आरोग्य. या नावावरूनच स्पष्ट होतं की आरोग्य म्हणजे केवळ आजार नसणं नव्हे, तर निदान झालेल्या आजाराच्या अभावापेक्षा अधिक व्यापक. त्यांच्या निसर्गोपचार व योगाच्या सुरुवातीच्या शिक्षणाला आणि नंतरच्या माइंड-बॉडी मेडिसिन व प्रतिबंधात्मक जीवनशैलीला जोडणारा हा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे.
क्लिनिकल सेवेसोबतच शैक्षणिक अध्यापन
सप्टेंबर 2002 पासून डॉ. पाटील हे sVYASA, बंगळुरू येथील योग आणि बायोसायन्सेस विभागात व्हिजिटिंग प्रोफेसर म्हणून कार्यरत आहेत. तसंच सप्टेंबर 2024 पासून ते महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ (MUHS), नाशिक अंतर्गत शासकीय निसर्गोपचार महाविद्यालय आणि रुग्णालय, कागल (कोल्हापूर) येथे मानद प्राध्यापक म्हणून सेवा देत आहेत.
यापूर्वी त्यांनी गंगा एज्युकेशनल सोसायटीच्या योग आणि निसर्गोपचार संस्थेत विभागप्रमुख (जून 1996 ते मे 1999) आणि गंगा आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज, कोल्हापूर येथे स्वास्थ्यवृत्त व कम्युनिटी मेडिसिन विभागात सहाय्यक प्राध्यापक (जून 1996 ते सप्टेंबर 2002) म्हणून काम पाहिलं. त्यामुळे अध्यापन हा त्यांच्या कारकीर्दीचा एक सातत्याने येणारा भाग राहिला आहे.
संशोधन: योग आणि मानवी शरीरावर शास्त्रीय अभ्यास
सप्टेंबर 2002 ते मे 2005 या काळात डॉ. पाटील यांनी sVYASA, बंगळुरू येथे योग संशोधन विभागात रिसर्च फेलो म्हणून कार्य केलं. याशिवाय ‘शोध’ (KHOJ – सेंटर फॉर रिसर्च इन प्रिव्हेंटिव्ह अँड इंटिग्रेटिव्ह मेडिसिन) चे संशोधन संचालक आणि कोल्हापूरच्या नोंदणीकृत शिवांबू हेल्थ रिसर्च इन्स्टिट्यूटचे सचिव म्हणून त्यांनी जबाबदारी सांभाळली.
त्यांच्या संशोधन प्रकाशनांमध्ये योगाधारित शिथिलीकरणाचे शरीरावर होणारे परिणाम: जसं की p300 तरंगांमधील बदल, प्राणवायूचा वापर आणि श्वसनगती, हृदयाच्या ठोक्यांमधील बदल (HRV), कार्यक्षमता, सायक्लिक मेडिटेशन आणि ऊर्जेचा वापर याविषयीचे अभ्यास समाविष्ट आहेत. यातील अनेक शोधनिबंध त्यांनी डॉ. शर्ली टेलेस यांच्या सहकार्याने प्रकाशित केले आहेत.
लेखन आणि ज्ञानप्रसार
डॉ. पाटील यांनी वृत्तपत्रे, मासिके आणि पुस्तकांच्या माध्यमातून आरोग्यविषयक ज्ञानाचा प्रसार केला आहे. त्यांनी जीवनाचा आधार नैसर्गिक आहार (निसर्गोपचार आहार), पंचकोश चिकित्सा (योग) आणि अष्टांगिक चिकित्सा (योग) ही पुस्तके मराठी व हिंदी दोन्ही भाषांमध्ये लिहिली आहेत. यासोबतच ‘इंडियन जर्नल ऑफ योग’चे समीक्षक, ‘शिवांबू समाचार’चे कार्यकारी संपादक आणि ‘जीवन जल’चे संपादक म्हणूनही त्यांनी काम पाहिलं आहे.
संस्थात्मक आणि राष्ट्रीय पातळीवरील सहभाग
डॉ. पाटील हे 2009 पासून भारत सरकारच्या आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत राष्ट्रीय निसर्गोपचार संस्था (NIN), पुणे यांच्या नियामक मंडळाचे सदस्य आहेत. तसंच ‘इंडियन नॅचरोपॅथी अँड योग ग्रॅज्युएट्स मेडिकल असोसिएशन’ (INYGMA) च्या राष्ट्रीय नियामक परिषदेचे सरचिटणीस म्हणून त्यांनी कार्य केलं आहे. कोल्हापूरच्या CPR हॉस्पिटलमधील आयुर्वेद व पंचकर्म विभागात त्यांनी मानद योग व निसर्गोपचार सल्लागार म्हणूनही सेवा दिली आहे.
त्यांनी राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये आमंत्रित प्रमुख वक्ते म्हणून मार्गदर्शन केलं आहे, ज्यामध्ये 1999 मध्ये गर्सफेल्ड (जर्मनी) येथे पार पडलेल्या दुसऱ्या जागतिक मूत्रोपचार (Urine Therapy) परिषदेचा समावेश आहे.
निरंतर शिकण्याची वैद्यकीय जबाबदारी
वैद्यकीय क्षेत्राचं प्रमुख वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे येथील शिक्षण कधीही संपत नसतं. नवनवीन वैज्ञानिक संशोधने जुन्या संकल्पनांना आव्हान देतात आणि रुग्णांची परिस्थिती दिवसेंदिवस गुंतागुंतीची होत असते. त्यामुळे एका चांगल्या डॉक्टरने नेहमी जिज्ञासू, अभ्यासू आणि नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी तत्पर राहणं गरजेचं असतं. डॉ. पाटील यांच्या संपूर्ण वाटचालीत हीच शिकण्याची वृत्ती दिसून येते.
या प्रवासात ‘एकात्मिक आरोग्य’ (Integrative Health) चा खरा अर्थ
एकात्मिक आरोग्य म्हणजे आधुनिक वैद्यकशास्त्र विरुद्ध पारंपरिक उपचार असा भेद करणं नव्हे. जबाबदार एकात्मिक पद्धतीची सुरुवात रुग्णाची समस्या समजून घेऊन योग्य वैद्यकीय तपासणी व उपचारांनी होते. त्याचबरोबर योग्य पोषण, व्यायाम, पुरेशी झोप, तणावमुक्ती, योग, प्राणायाम आणि निरोगी सवयी यांचा मेळ घातला जातो. आवश्यक वैद्यकीय उपचारांची जागा न घेता पारंपरिक पद्धतींचा समतोल वापर करणं यात अभिप्रेत असतं.
एकात्मिक, जीवनशैली आणि फंक्शनल मेडिसिनमधील प्रगत प्रशिक्षण
निसर्गोपचार आणि योगाच्या भक्कम पायावर डॉ. पाटील यांनी एकात्मिक व जीवनशैली वैद्यकशास्त्रात निरंतर उच्च शिक्षण घेतलं आहे. यामध्ये पोस्ट ग्रॅज्युएट डिप्लोमा इन इंटिग्रेटिव्ह मेडिसिन (PGDIM, 2007), लाइफस्टाइल मेडिसिन डिप्लोमा (IBLM, 2008), तणाव आणि बायोमार्कर्स अभ्यास (2009), उपचारात्मक योगाभ्यास (2010) आणि आयुर्वेद व पंचकर्म (2011) यांचा समावेश आहे. तसंच पुढे फंक्शनल न्यूट्रिशन (2022 आणि 2024), ओझोन उपचार (2022), कॉग्निटिव्ह बिहेव्हिरल थेरपीमधील प्रगत पदविका (CBT, 2023) आणि IV थेरपी (2025) यांचे प्रशिक्षण त्यांनी पूर्ण केलं आहे. सविस्तर तपशील About Dr. Sarang Patil या पानावर उपलब्ध आहे.
भविष्याकडे पाहताना
डॉ. सारंग पाटील यांच्या व्यावसायिक विकासाची कहाणी केवळ पदव्या आणि पदांपर्यंत मर्यादित नाही. त्या पदव्या हा प्रवासाची केवळ तथ्यात्मक चौकट आहे; खरा महत्त्वाचा मुद्दा असा आहे की हे शिक्षण आणि अनुभव त्यांच्या दैनंदिन रुग्णसेवेत, सहकाऱ्यांसोबतच्या कार्यात आणि समाजोपयोगी उपक्रमांमध्ये कसं उतरतं.
वैद्यकीय विद्यार्थ्यापासून सुरू झालेला त्यांचा हा प्रवास ज्ञान, सचोटी, सेवाभाव आणि निरंतर सुधारणा या शाश्वत मूल्यांवर आजही अखंडपणे पुढे जात आहे.
संबंधित वाचन
- डॉ. सारंग पाटील: पार्श्वभूमी, जडणघडण आणि व्यावसायिक ओळख.
- डॉ. सारंग पाटील: क्लिनिकल प्रॅक्टिस, कौशल्य आणि रुग्णसेवेचा दृष्टिकोन.
- डॉ. सारंग पाटील: शैक्षणिक, संशोधन आणि अध्यापनातील योगदान.
- डॉ. सारंग पाटील यांचा एकात्मिक आरोग्य दृष्टिकोन.
- होलिस्टिक हेल्थ: सर्वांगीण आरोग्यासाठी व्यावहारिक मार्गदर्शक.
- पंचकोश: सर्वांगीण दृष्टिकोनातून आरोग्याची समज.
- संपूर्ण स्वास्थ्य: आरोग्य, उपचार आणि कल्याणाचा सर्वांगीण मार्ग.
