वैद्यकीय विद्वानापासून ते आध्यात्मिक साधकापर्यंतचा प्रवास

केवळ शरीराच्या अभ्यासापासून ते संपूर्ण मानवी अस्तित्वाच्या शोधापर्यंतचा माझा प्रवास

काही प्रवासांची सुरुवात एका ठरावीक ध्येयाने किंवा मुक्कामाने होते. तर काहींची सुरुवात एका आंतरिक प्रश्नाने होते.

काही प्रवासांची सुरुवात एका मुक्कामाच्या ध्येयाने होते.

तर काहींची सुरुवात एका आंतरिक प्रश्नाने होते.

माझा आरोग्य, उपचार आणि अध्यात्माचा प्रवास मला समजण्याआधीच खूप लहान वयात सुरू झाला होता. त्याची सुरुवात बालपणात झाली, एका अशा घरात जिथे योग, आयुर्वेद, अध्यात्म आणि रुग्णांचे उपचार हे वेगळे विषय नव्हते; तर ते दैनंदिन जगण्याचाच एक सहज भाग होते.

आज मागे वळून पाहताना मला जाणवते की, आज माझ्या कार्याला दिशा देणारे अनेक मूलभूत प्रश्न माझ्या बालपणातच आकाराला येत होते.

आरोग्य म्हणजे नेमके काय? आजार बरे होण्याची खरी शक्ती कशामध्ये असते?

शरीर आणि मन यांच्यातील खरा संबंध काय आहे?

प्राचीन पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान एकमेकांकडून काही शिकू शकतात का?

आणि शेवटी, केवळ शरीराची काळजी घेतल्याने मानवी जीवन खरोखर परिपूर्ण होऊ शकते का?

माझा हा प्रवास घरात योगाभ्यास करणाऱ्या एका लहान मुलापासून सुरू झाला, आणि निसर्गोपचार व योगाचा विद्यार्थी, एक फिजिशियन, संशोधक, शिक्षक, विचारवंत आणि अखेर केवळ वैद्यकीय ज्ञानाच्या पलीकडच्या जीवनाच्या गूढ मितींचा शोध घेणारा एक आध्यात्मिक साधक इथपर्यंत विस्तारत गेला.

ही त्याच जीवनप्रवासाची एक प्रामाणिक गोष्ट आहे.

सुरुवात: योग आणि उपचारांच्या सहवासातील बालपण

वयाच्या सातव्या वर्षी, मला योगमय जीवन जगणारे अत्यंत समर्पित आई-वडील लाभण्याचे भाग्य मिळाले.

त्यांच्याच प्रेरणेतून माझी अमरोली योग साधनेशी (Amroli Yogic Sadhana) ओळख झाली.

त्यामुळे माझ्यासाठी योग ही अशी गोष्ट नव्हती जी मी मोठेपणी एखाद्या पुस्तकातून, कोर्समधून किंवा आरोग्याच्या फॅशनमधून शिकलो. तो माझ्या बालपणाच्या वातावरणाचाच एक अविभाज्य भाग होता.

माझे वडील, डॉ. शशी पाटील, हे त्या काळातील एक प्रख्यात पारंपरिक आयुर्वेदिक वैद्य होते आणि त्यांनी शिवांबू चिकित्सेमध्ये विशेष प्राविण्य मिळवले होते. त्यांच्या कामामुळे आणि आवडीमुळे आमच्या घरी आध्यात्मिक विद्वान, पारंपरिक वैद्य/उपचारक आणि भारतीय आरोग्य व आध्यात्मिक परंपरांमधील अनेक मान्यवर व्यक्तींची सतत ये-जा असायची.

घरातील वातावरण नेहमी वैचारिक चर्चांनी भारलेले असायचे.

अध्यात्म, आयुर्वेद, योग, उपचार पद्धती, क्लिनिकल अनुभव आणि मानवी जीवनाच्या गूढ पैलूंवर तिथे सतत संवाद घडत असत.

लहान मूल म्हणून मला त्या वेळी या चर्चांचे पूर्ण गांभीर्य किंवा महत्त्व समजत नव्हते.

पण मी त्या सर्व गोष्टी नकळत स्वतःमध्ये सामावून घेत होतो.

मला योगतत्त्वांचे महत्त्व जाणवू लागलं आणि मी हळूहळू विविध योगिक क्रिया व तंत्रांचा प्रत्यक्ष सराव करू लागलो.

त्या जीवनमूल्यांची बीजे मनात रोवली जात होती.

फक्त त्यातून पुढे कोणता भव्य वृक्ष आकाराला येणार आहे, याची मला त्या वेळी अजिबात कल्पना नव्हती.

पंधराव्या वर्षी: उपचारांचे केवळ साक्षीदार होण्यापासून प्रत्यक्ष सहभागापर्यंत

वयाच्या पंधराव्या वर्षापर्यंत माझी उत्सुकता अधिक व्यावहारिक रूप घेऊ लागली होती.

मी वडिलांसोबत त्यांच्या क्लिनिकमध्ये नियमितपणे जाऊ लागलो आणि त्यांच्या वैद्यकीय कामात मदत करू लागलो.

तिथे मला अनेक जुनाट, गुंतागुंतीच्या आणि जुनाट आणि त्रासदायक आजारांनी ग्रस्त असलेल्या रुग्णांना प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मिळाली.

त्यांतील काही रुग्ण बरे झालेले पाहून माझ्या कोवळ्या मनावर त्याचा खूप खोलवर ठसा उमटला.

त्या पौगंडावस्थेतच पारंपरिक उपचार पद्धतींवर, विशेषतः आयुर्वेद, योग आणि निसर्गोपचारांवर माझा दृढ विश्वास निर्माण झाला.

पण माझी आवड केवळ या पद्धतींवर डोळे झाकून विश्वास ठेवण्यापुरती मर्यादित नव्हती.

या पद्धती नेमक्या कशा काम करतात हे मला वैज्ञानिकदृष्ट्या समजून घ्यायचे होते.

माझे शालेय शिक्षण सुरू असतानाच मी वडिलांना विविध क्लिनिकल प्रक्रियांमध्ये मदत करत होतो. त्यामुळे अगदी लहान वयातच मला आयुर्वेदिक औषध निर्मिती, पंचकर्म, मालिश थेरपी आणि क्लिनिकल अ‍ॅक्युप्रेशरचे प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक ज्ञान मिळालं.

ते क्लिनिक माझ्यासाठी एक अनौपचारिक पाठशाळा बनले होते.

माझे वडील माझे पहिले आद्यगुरू बनले.

आणि तिथे येणारे रुग्ण हे एका अर्थाने मानवी आरोग्याच्या गुंतागुंतीचे माझे पहिले जिवंत धडे ठरले.

माझ्या शिक्षणाची दिशा बदलणारा तो मूलभूत प्रश्न

विज्ञानाचा विद्यार्थी म्हणून जसजसा मी पुढे शिकत गेलो, तसतसा माझ्या मनात एक आंतरिक संघर्ष सुरू झाला.

एका बाजूला, भारतीय पारंपरिक आरोग्य पद्धतींची परिणामकारकता आणि त्यांचे अथांग ज्ञान मी प्रत्यक्ष पाहत होतो.

दुसऱ्या बाजूला, आधुनिक वैज्ञानिक विचार आणि संशोधनाचा प्रभाव माझ्यावर सातत्याने पडत होता.

मला असे तीव्रतेने वाटू लागलं की या पारंपरिक पद्धतींकडे अमूल्य ज्ञान आहे, पण आधुनिक वैद्यकीय विज्ञानाच्या निकषांवर त्यांचा पद्धतशीर अभ्यास, संशोधन आणि सांगड घातली जायला हवी.

मला परंपरा की विज्ञान यापैकी एकाची निवड करायची नव्हती.

मला हे जाणून घ्यायचे होते की या दोन्ही पद्धती एकमेकांशी संवाद साधू शकतात का.

याच महत्त्वाच्या प्रश्नाने मला औपचारिक वैद्यकीय शिक्षणाची वाट धरण्यास प्रवृत्त केलं.

1990 च्या दशकाच्या सुरुवातीला, माझ्या वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली, मी निसर्गोपचार आणि योग विज्ञानाच्या (Naturopathy and Yogic Sciences) औपचारिक पदवी अभ्यासक्रमात प्रवेश घेतला. मी माझा बॅचलर ऑफ नॅचरोपॅथी अँड योगिक सायन्सेस (B.N.Y.S.) हा पूर्णवेळ निवासी अभ्यासक्रम आणि त्यानंतरची इंटर्नशिप यशस्वीरीत्या पूर्ण केली.

या शिक्षणामुळे माझी ओळख केवळ निसर्गोपचार आणि योगाशीच झाली नाही, तर विविध उपचार पद्धतींशीही झाली.

मला आधुनिक आणि पारंपरिक निदान पद्धती, क्लिनिकल अ‍ॅक्युपंक्चर, मॅनिपुलेटिव्ह थेरपी, पोषणशास्त्र, हायड्रोथेरपी, फिजिओ-इलेक्ट्रो थेरपी, आयुर्वेदिक पंचकर्म आणि निसर्गोपचार वैद्यकशास्त्राचा प्रत्यक्ष सखोल अनुभव मिळाला.

माझ्यासाठी हे शिक्षण म्हणजे घरी शिकलेल्या ज्ञानाला नाकारणे नव्हते.

तर ते समजून घेण्याची माझी दृष्टी आणि चौकट अधिक व्यापक बनवणे होते.

विद्यार्थ्यापासून साधकापर्यंत: भारतभरातील ज्ञानयात्रा

पदवीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर मी संपूर्ण भारतभर विस्तृत प्रवास केला.

निसर्गोपचार, आयुर्वेद आणि योगाचा वर्षानुवर्षे प्रत्यक्ष सराव आणि अध्यापन करणाऱ्या अनुभवी तज्ज्ञांकडून मला थेट शिकायचे होते.

पुस्तके माहिती देऊ शकतात, संस्था पदव्या देऊ शकतात; पण मला प्रत्यक्ष अनुभव हवा होता, मला खऱ्या गुरूंची भेट घ्यायची होती.

विविध परंपरांचा प्रत्यक्ष व्यवहारात कसा वापर केला जातो हे मला पाहायचे होते.

केवळ पद्धती पाठ करण्याऐवजी त्यामागील मूळ तत्त्वज्ञान आणि शहाणपण मला आत्मसात करायचे होते.

या प्रवास आणि साधनेच्या कालखंडाने माझा दृष्टिकोन प्रचंड समृद्ध केला.

अखेर मी घरी परतलो आणि वडिलांच्या आरोग्यसेवेच्या कार्यात पूर्णपणे सहभागी झालो.

आम्ही दोघांनी मिळून त्यांच्या केंद्राचा विस्तार एका मोठ्या प्रकल्पात केला: योग आणि निसर्गोपचाराला समर्पित असलेले 30 खाटांचे हॉस्पिटल उभारण्याच्या दिशेने काम केले.

त्याच वेळी वैयक्तिक आयुष्यातही नवीन वळण आलं.

माझा विवाह झाला आणि मी कौटुंबिक जीवनाचा प्रवास सुरू केला.

माझी व्यावसायिक ओळखही बदलत होती.

मी आता केवळ एक फिजिशियन उरलो नव्हतो.

मी एक शिक्षकही बनत होतो.

अध्यापन, लेखन आणि समाजापर्यंत आरोग्यसेवा पोहोचवणे

शिकवण्याची मला नेहमीच मनापासून आवड राहिली आहे.

क्लिनिकल प्रॅक्टिससोबतच मी आयुर्वेद महाविद्यालयांमध्ये तज्ज्ञ प्राध्यापक (Specialised faculty) म्हणून अध्यापनाचे कार्य केलं.

मी लिखाण आणि प्रकाशनालाही सुरुवात केली, कारण औषधमुक्त नैसर्गिक उपचारांचे ज्ञान सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचत नाही हे मला प्रकर्षाने जाणवत होते.

शिवांबू, योग, निसर्गोपचार आणि नैसर्गिक उपचारांचे विचार लोकांपर्यंत नेण्यासाठी मी एक मासिक हिंदी पत्रिका सुरू केली.

परिषदा आणि चर्चासत्रांमध्ये सहभागी होण्यासाठी मी जर्मनी आणि युरोपच्या इतर भागांमध्ये प्रवास केला.

मी ग्रामीण आणि शहरी भागांमध्ये अनेक आरोग्य शिबिरे आणि योग कार्यशाळांचे आयोजन केलं.

या अनुभवांमुळे माझा समाजातील विविध स्तरांतील लोकांशी थेट संपर्क आला.

आणि आधीपासून मनात असलेल्या एका विचाराला अधिक बळकटी मिळाली:

आरोग्यविषयक ज्ञानाला खरा अर्थ तेव्हाच प्राप्त होतो, जेव्हा ते सामान्य माणसाच्या कल्याणासाठी उपयोगात येते.

वैद्याच्या अंतःकरणातील वैज्ञानिक

परंतु एक प्रश्न माझ्या मनात सतत अनुत्तरित राहत होता.

मी पारंपरिक पद्धतींचे चांगले परिणाम पाहिले होते, स्वतः अनुभवले होते.

मी अनेक ज्येष्ठ गुरू आणि तज्ज्ञांकडून शिकलो होतो.

तरीही विज्ञानाचा विद्यार्थी म्हणून माझे मन केवळ एवढ्यावर समाधानी नव्हते.

शरीरात आत नेमके काय घडते हे मला वैज्ञानिक भाषेत समजून घ्यायचे होते.

अनुभवावर आधारित या पारंपरिक उपचारांचा आधुनिक विज्ञानाच्या निकषांवर अभ्यास करता येईल का?

योग आणि ध्यानाची आधुनिक संशोधन पद्धतींनी चाचणी घेता येईल का?

पारंपरिक ज्ञानातील सर्वोत्तम मूल्ये आणि आधुनिक विज्ञानाची संशोधक दृष्टी यांना एकत्र आणता येईल का?

याच प्रश्नांनी मला उच्च शिक्षण आणि संशोधनाच्या वाटेवर नेले.

योग संशोधनाच्या जगात प्रवेश

2000 मध्ये, योग चिकित्सेच्या उच्च अभ्यासासाठी मी बंगळुरू येथील स्वामी विवेकानंद योग अनुसंधान संस्थान (sVYASA) मध्ये प्रवेश घेतला.

तिथे माझे क्षितिज पुन्हा एकदा विस्तारले.

अनुभवी गुरू आणि विद्वानांच्या मार्गदर्शनाखाली मी योग दर्शन आणि वेदांतिक तत्त्वज्ञानाचा सखोल अभ्यास केला.

या काळात माझ्या आयुष्यात एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट घडली.

तोपर्यंत मी योगाकडे प्रामुख्याने शारीरिक स्वास्थ्य आणि उपचारांचे साधन म्हणून पाहत होतो.

परंतु आता मला योगाच्या एका अथांग, विराट रूपाचे दर्शन झालं.

योग म्हणजे केवळ आसनांचा संग्रह नव्हता.

ती केवळ आजार बरे करण्याची थेरपी नव्हती.

मानवी अस्तित्वाला अतिशय सखोल स्तरावर समजून घेणारे ते एक महान तात्त्विक आणि आध्यात्मिक शास्त्र होते.

यामुळे माझ्या अंतर्मनातील आध्यात्मिक ओढ अधिक तीव्र झाली.

त्याच वेळी, sVYASA शी संलग्न असलेल्या आरोग्यधाम या 200 खाटांच्या योग-चिकित्सा केंद्रात माझे क्लिनिकल काम, ट्रायल्स आणि निवासी शिबिरांचे कार्य सुरू राहिलं. या काळात sVYASA मधील माझी रिसर्च फेलोशिपही अधिकृतरीत्या नोंदवली गेली.

एक फिजिशियन आणि एक आध्यात्मिक साधक हे दोन्ही पैलू आता एकत्र विकसित होत होते.

पीएच.डी.: विज्ञानाच्या माध्यमातून ध्यानाचा अभ्यास

माझी पुढील पायरी म्हणजे डॉक्टरेट संशोधन होती.

मी स्वामी विवेकानंद योग अनुसंधान संस्थान (sVYASA), बंगळुरू येथून डॉ. एच. आर. नागेंद्र आणि डॉ. शर्ली टेलेस यांच्या मार्गदर्शनाखाली मानसो-शरीरक्रिया विज्ञान (Psychophysiology) विषयात पीएच.डी. (Ph.D.) पूर्ण केली.

माझ्या शोधनिबंधाचा विषय होता:

“दोन योगिक ध्यान पद्धतींच्या मानसो-शरीरक्रिया वैज्ञानिक प्रभावांची तुलना” (A Comparison of Psychophysiological Effects of Two Yogic Meditation Techniques).

या संशोधनादरम्यान, मी सायक्लिक मेडिटेशन (Cyclic Meditation: हालचाल आणि सजगतेचा समन्वय असलेली विशेष योग पद्धती) च्या आधी, दरम्यान आणि नंतर शरीरात होणाऱ्या विविध शरीरक्रियात्मक बदलांचा अभ्यास केला.

अशा सरावांच्या वेळी मानवी शरीरात आणि मानवी शरीरयंत्रणेत काय घडते याचे वैज्ञानिक मापन या संशोधनात केलं गेलं.

हा माझ्या आयुष्यातील अत्यंत मोलाचा टप्पा होता, कारण यामुळे पूर्वी एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे वाटणारे दोन प्रवाह एकत्र आले:

आध्यात्मिक साधनेचे जग आणि वैज्ञानिक संशोधनाचे जग.

मला समजलं की एखाद्या आध्यात्मिक किंवा योगिक सरावाला वैज्ञानिक प्रश्न विचारल्याने त्याचे माहात्म्य कमी होत नाही.

उलट, काटेकोर संशोधनामुळे आपल्याला ते अधिक स्पष्टपणे आणि पुराव्यासह समजून घेता येते.

माझ्या संशोधनातून p300, ऑक्सिजनचा वापर, श्वसन, हार्ट-रेट व्हेरिएबिलिटी (HRV), कार्यक्षमता आणि योगिक विश्रांती व ध्यानाशी संबंधित ऊर्जा खर्च या विषयांवर आंतरराष्ट्रीय शोधनिबंध प्रकाशित झाले.

या संशोधनातून पुढे आलेली एक एक संकल्पना म्हणजे: ध्यानाची अवस्था म्हणजे ‘जागृत विश्रांती आणि अखंड एकाग्रता’ (Wakeful rest with sustained and selective attention).

माझ्यासाठी संशोधन म्हणजे केवळ जर्नल्समध्ये शोधनिबंध छापणे कधीच नव्हते.

तर अधिक चांगले, अचूक आणि सखोल प्रश्न कसे विचारायचे हे शिकणं होते.

जेव्हा संशोधनाची क्लिनिकल वास्तवाशी गाठ पडली

संशोधनाचा अनुभव वाढत असताना माझे क्लिनिकल काम अविरत सुरू होते.

वर्षानुवर्षे काम करताना माझ्याकडे अनेक जुनाट आजारांनी आणि आधुनिक जीवनशैलीच्या गुंतागुंतीच्या समस्यांनी त्रस्त असलेले रुग्ण येत होते.

या अनुभवांमुळे जीवनशैली, मानसिक ताण, दैनंदिन सवयी, पोषण, मन आणि शारीरिक आरोग्य यांच्यातील परस्परसंबंधांवरील माझा आवड अधिक दृढ झाला.

माझी खात्री पटली की जुनाट आजारांचे मूळ नेहमीच केवळ एका अवयवात किंवा एका लक्षणात शोधून चालत नाही.

त्या व्यक्तीची झोप महत्त्वाची असू शकते. तिचा आहार महत्त्वाचा असतो. तिची हालचाल महत्त्वाची असतं. तिचा ताण महत्त्वाचा असतो.

तिचे कौटुंबिक व सामाजिक संबंध महत्त्वाचे असतात.

तिचे विचार आणि धारणा महत्त्वाच्या असतात.

आणि कधीकधी, ती स्वतःच्या जगण्याला कोणता अर्थ देते हेही तितकेच महत्त्वाचे ठरते.

यामुळे आरोग्यसेवेची माझी व्याख्या हळूहळू अधिक व्यापक होत गेली.

आनंदकुंजची उभारणी: एक कौटुंबिक स्वप्न

2005 मध्ये, मी शिवांबू हेल्थ रिसर्च इन्स्टिट्यूटची स्थापना केली, ज्याचे अध्यक्षपद माझ्या वडिलांनी भूषवले.

त्याच सुमारास, भारतीय हवाई दलात उच्च पदावर कार्यरत असणाऱ्या माझ्या थोरल्या बंधूंनी या व्यापक कार्यात साथ देण्याचा निर्णय घेतला.

आम्ही संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र येऊन एका सामायिक स्वप्नावर काम सुरू केले: एक अशी भव्य जागा निर्माण करणं जिथे आरोग्यसेवा, संशोधन, शिक्षण, निसर्ग आणि आध्यात्मिक जीवन यांचा सुंदर संगम होईल.

या स्वप्नातूनच पुढे आनंदकुंजचा जन्म झाला.

निसर्गरम्य आणि विस्तीर्ण परिसरात वसलेले आनंदकुंज हे एकात्मिक वैद्यकशास्त्र (Integrative Medicine) आणि समग्र जीवनशैलीचे एक आश्रमवजा केंद्र म्हणून साकारण्यात आलं.

तिथला निसर्ग हाच अनुभवाचा भाग बनला.

शुद्ध हवा, कोवळा सूर्यप्रकाश, पाणी आणि वृक्षराजी.

पक्ष्यांचे गुंजन आणि हिरवेगार डोंगर.

शहरी जीवनातील गोंधळ आणि प्रदूषणापासून दूर असलेली शांतता.

परंतु आनंदकुंज केवळ एक सुंदर निसर्गरम्य रिसॉर्ट म्हणून कधीच उभे राहिलं नाही.

आरोग्यसेवा, शिक्षण, वैज्ञानिक संशोधन, सर्वांगीण उपचार आणि सामाजिक व आध्यात्मिक उत्थान एकत्र आणणे ही त्यामागील मुख्य दृष्टी होती.

आमचे मूळ ध्येयवाक्य अगदी स्पष्ट होते:

पौर्वात्य ज्ञानातील सर्वोत्कृष्ट परंपरा आणि पाश्चात्त्य विज्ञानातील सर्वोत्तम आधुनिकता यांचा मेळ घालणे.

आज आनंदकुंज हे प्रतिबंधात्मक आणि एकात्मिक वैद्यकशास्त्राचे एक प्रतिबंधात्मक आणि एकात्मिक वैद्यकशास्त्राचे केंद्र आहे, जिथे क्लिनिकल सेवा आणि शैक्षणिक कार्याद्वारे हे स्वप्न आजही अखंड चालू आहे.

टर्निंग पॉइंट: केवळ शरीर बरे करण्यापासून स्वतःचा शोध घेण्यापर्यंत

अनेक वर्षे मी शरीराचा सखोल अभ्यास करत होतो.

मी अ‍ॅनाटॉमी (शरीररचना), फिजिओलॉजी (शरीरक्रिया), पोषणशास्त्र आणि विविध उपचार पद्धतींचा अभ्यास केला होता.

मी रुग्णांवर उपचार केले होते, संशोधन केलं होते, योग आणि ध्यानाचा सराव केला होता.

पण कुठेतरी माझ्या अंतरंगात एक वेगळाच प्रश्न अधिक तीव्रतेने जागा होत होता:

आरोग्य हेच जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे का?

की आरोग्य हा त्याहून अधिक सखोल आणि उदात्त गोष्टीचा केवळ पाया आहे?

जेव्हा माझ्या आध्यात्मिक प्रवासाला एक नवीन वळण मिळालं, तेव्हा या प्रश्नाला खरा अर्थ प्राप्त झाला.

तेजज्ञानचा साक्षात्कार

2010 च्या सुमारास, माझ्या एका नातेवाईकांमार्फत माझी ‘तेजज्ञान’ (Tejgyan) या आध्यात्मिक ज्ञानप्रणालीशी ओळख झाली.

माझ्याकडे आधीपासूनच योगाचा पाया होता आणि अंतरंगात अध्यात्माची तीव्र ओढ होती, त्यामुळे मी स्वाभाविकपणे त्या दिशेने आकर्षित झालो.

मी माझी पहिली आध्यात्मिक निवासी कार्यशाळा (Retreat) केली; आणि तिथेच माझ्या आत काहीतरी मूलभूत बदलले.

मी त्या शिकवणीकडे आणि पूज्य सरश्रीजींच्या आध्यात्मिक मार्गदर्शनाकडे पूर्णपणे ओढला गेलो.

त्यानंतर जे घडलं ते केवळ एका व्यस्त डॉक्टरच्या दिनक्रमात आणखी एका आध्यात्मिक पद्धतीची भर पडणं नव्हते.

तो माझ्या संपूर्ण दृष्टिकोनाचा कायापालट होता.

टप्प्याटप्प्याने घडलेल्या आध्यात्मिक आकलनातून आणि आत्मपरीक्षणातून मी जीवनाकडे एका पूर्णपणे नव्या दृष्टीने पाहू लागलो.

माझे प्रश्न बदलले. पूर्वी मी विचारत असे, माणूस अधिक निरोगी कसा बनेल? आता एक नवाच प्रश्न समोर उभा राहिला:

आरोग्य शोधणारा हा माणूस नेमका कोण आहे?

हा फरक वरवर पाहता सूक्ष्म वाटेल; पण माझ्यासाठी तो अत्यंत क्रांतिकारक होता.

अध्यात्म कौटुंबिक जीवनात उतरले

हा बदल केवळ माझ्यापुरता मर्यादित राहिला नाही.

माझ्या आयुष्यातील सकारात्मक बदल पाहून माझी पत्नी, आई-वडील आणि भाऊ हे सर्वजण या शिकवणीकडे आकर्षित झाले आणि हॅपी थॉट्स परिवाराच्या या व्यापक प्रवासात सहभागी झाले.

श्रवण, सेवा आणि भक्ती हे हळूहळू आमच्या संपूर्ण कुटुंबाच्या दैनंदिन जगण्याचा भाग बनले.

आमचे कुटुंब पुण्याच्या बाहेरील मनन आश्रमात (MaNaN Ashram) पूज्य सरश्रीजींच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीतील सत्रांना नियमितपणे जाऊ लागलं.

मनन आश्रम हा या प्रवासाचा एक अत्यंत मोलाचा केंद्रबिंदू बनला.

तो विस्तीर्ण निसर्गरम्य परिसर आध्यात्मिक प्रगती आणि समग्र स्वास्थ्याला समर्पित आहे.

काळाच्या ओघात तेजज्ञान फाउंडेशनसोबतचा माझा सहभाग अधिक दृढ झाला.

पुढे पुण्यातील तेजज्ञान साधकांसाठी पाच दिवसांचे निवासी आरोग्य शिबीर (Health Retreat) तयार करण्यात आलं.

त्यामागील विचार अतिशय स्पष्ट होता:

शरीर आणि मन ठीक प्रमाणात निरोगी व संतुलित नसेल, तर आध्यात्मिक साधना करणं कठीण होऊ शकते.

त्यामुळे आरोग्य हे केवळ स्वतःपुरते साध्य न राहता, आंतरिक साधनेचा एक भक्कम पाया बनले.

मनन आश्रमातील हे आरोग्य शिबिर आणि योग कार्यशाळा या प्रवासाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग बनल्या.

माझ्या वडिलांसोबतचा तो अविस्मरणीय संवाद

माझ्या जीवनप्रवासातील सर्वात खोल अध्यायांपैकी एक आणि सखोल प्रसंग 2017 मध्ये घडला.

त्या वर्षी ऑगस्ट महिन्यात एका लहानशा अपघातात पडल्यानंतर, माझे वडील डॉ. शशी पाटील यांनी जैन परंपरेतील संथारा (सल्लेखना) या आध्यात्मिक व्रताचा स्वीकार करण्याचा निर्णय घेतला.

हा काळ आमच्या संपूर्ण कुटुंबासाठी एका अत्यंत सखोल आत्मचिंतनाचा काळ होता.

माझ्या वडिलांनी आपले संपूर्ण आयुष्य रुग्णसेवा आणि आध्यात्मिक शोधात व्यतीत केलं होतं.

आता जेव्हा ते आपल्या आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यावर होते, तेव्हा त्यांच्याशी होणाऱ्या संवादाला एक वेगळीच खोली प्राप्त झाली होती.

तिथे जीवनावर चर्चा होत होती. अध्यात्मावर, मानवी जन्माच्या खऱ्या हेतूवर आणि अंतरात्म्याच्या हाकेवर संवाद घडत होते.

आणि माणसाने आपल्या आयुष्यात सर्वात जास्त कशाला प्राधान्य द्यायला हवं यावर विचारमंथन होत होते.

त्या अत्यंत अमूल्य क्षणांमध्ये माझ्या वडिलांनी मला एक असा संदेश दिला, जो माझ्या हृदयात कायमचा कोरला गेला आहे:

“तुझ्या आध्यात्मिक शोधाला नेहमी पहिले प्राधान्य दे. तुझ्या अंतरात्म्याच्या हाकेकडे कधीही दुर्लक्ष करू नकोस.”

त्या शब्दांनी माझ्या अंतर्मनाला स्पर्श केला.

मी माझ्या आयुष्यातील बहुतेक काळ आरोग्य समजून घेण्यात घालवला होता.

मी शरीराचा अभ्यास केला. मनाची प्रक्रिया समजून घेतली. योग आणि ध्यानाचा सखोल अनुभव घेतला. संशोधनाचे कामही केले.

मी रुग्णांची सेवा केली, शिकवले, संस्था उभारल्या.

पण माझे वडील मला आठवण करून देत होते की, जीवनाची आणखी एक आणखी एक मिती आहे, जी कधीही विसरता कामा नये:

आंतरिक प्रवासाची मिती.

केवळ आरोग्यसेवेकडून संपूर्ण व्यक्तीच्या कल्याणाकडे

हा आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा त्याग नव्हता.

हा विज्ञानाचा नकार नव्हता.

हा क्लिनिकल ज्ञानाचा नकार नव्हता.

उलट, या सर्व गोष्टींना मानवी जीवनाच्या एका भव्य आणि उदात्त संदर्भात पाहण्याचे ते एक आमंत्रण होते.

मी आरोग्याकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहू लागलो. भौतिक शरीर महत्त्वाचे आहेच.

पण माणूस हा केवळ भौतिक शरीरापेक्षा कितीतरी पटीने विशाल आहे.

मानसिक स्वास्थ्य, भावनिक संतुलन, कौटुंबिक नातेसंबंध आणि सामाजिक स्वास्थ्य हे सर्व घटक तितकेच महत्त्वाचे आहेत.

जीवनाची मूल्ये आणि जगण्याचा हेतू महत्त्वाचा आहे.

आणि ज्यांना ओढ आहे त्यांच्यासाठी आध्यात्मिक प्रगतीही तितकीच महत्त्वाची आहे.

त्यामुळे “मी या आजारावर कसा उपचार करू?” हा प्रश्न बदलून एक व्यापक प्रश्न समोर आला: “हा माणूस नेमका कोण आहे?”

“या व्यक्तीच्या प्रत्यक्ष आयुष्यात काय चालले आहे?”

“शारीरिक, मानसिक, भावनिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक स्तरावर या व्यक्तीची खरी गरज काय आहे?”

“आरोग्यसेवा केवळ जगण्यासाठी नव्हे, तर अधिक अर्थपूर्ण आणि सुसंवादी जीवन जगण्यासाठी कशी मदत करू शकेल?”

मी ज्याला आज समग्र आरोग्य (Whole-Person Health) मानतो, त्याचा हाच खरा पाया बनला.

आध्यात्मिक साधनेतून निःस्वार्थ सेवेकडे

माझ्यासाठी अध्यात्म ही केवळ एकांतात बसून करायची आंतरिक साधना राहू शकत नव्हती.

त्याचे प्रकटीकरण निःस्वार्थ सेवेच्या (Seva) रूपात समाजात व्हायलाच हवं होतं.

अध्यात्माची माझी समज जसजशी सखोल होत गेली, तसतसे मला जाणवले की ‘सेवा’ ही त्या आकलनाची एक महत्त्वाची अभिव्यक्ती आहे.

या विचाराने माझ्या आयुष्यातील सर्व विखुरलेले धागे एकत्र गुंफले गेले.

माझ्यातील फिजिशियनला लोकांना निरोगी करायचे होते.

संशोधकाला काय आणि का प्रभावी ठरते ते शोधायचे होते.

शिक्षकाला ते ज्ञान लोकांपर्यंत पोहोचवायचे होते.

योगसाधकाला लोकांच्या जीवनात संतुलन आणायचे होते.

आध्यात्मिक साधकाला मानवी अस्तित्वाची खरी ओळख करून घ्यायची होती.

आणि माझ्यातील सामान्य माणसाला केवळ समाजासाठी उपयुक्त ठरायचे होते.

आता या वेगवेगळ्या ओळखी उरल्या नव्हत्या.

त्या एकाच महाप्रवासाचे विविध भाग बनल्या होत्या.

संपूर्ण स्वास्थ्य: आरोग्याची एक सर्वसमावेशक दृष्टी

या संपूर्ण वैचारिक प्रवासातून पुढे मनन आश्रमाशी जोडलेल्या ‘संपूर्ण स्वास्थ्य’ (Sampurna-Swasthya) या समग्र आरोग्य उपक्रमाचा उदय झाला.

‘संपूर्ण’ म्हणजे पूर्ण, परिपूर्ण किंवा सर्वसमावेशक.

‘स्वास्थ्य’ म्हणजे स्वतःमध्ये स्थित असणे, आरोग्य.

हा दृष्टिकोन स्पष्ट करतो की आरोग्य म्हणजे केवळ शारीरिक आजारांचा अभाव नव्हे.

त्यामध्ये शारीरिक, मानसिक, भावनिक, सामाजिक;

आणि आध्यात्मिक अशा सर्व मितींचा सुंदर समतोल असतो.

आरोग्य शिक्षण, कार्यशाळा, माहितीपूर्ण लेख, शिबिरे आणि सामाजिक संवादातून हा उपक्रम सातत्याने विस्तारत गेला.

आणखी एक नवीन हेल्थ प्रोग्राम सुरू करणं हा याचा उद्देश नव्हता.

तर आरोग्याच्या या बहुआयामी स्वरूपाची जाणीव करून देत प्रत्येकाने स्वतःच्या स्वास्थ्याची जबाबदारी स्वतः घ्यावी यासाठी प्रवृत्त करणं हा खरा उद्देश होता.

माझ्या वैद्यकीय कार्याने मला एकात्मिक उपचारांकडे नेले होते.

माझ्या आध्यात्मिक साधनेने मला आंतरिक परिवर्तनाकडे नेले होते.

‘संपूर्ण स्वास्थ्य’ हे एक असे स्थान बनले जिथे हे दोन्ही प्रवाह एकमेकांना येऊन मिळालं.

COVID-19 चा काळ: जेव्हा सेवा डिजिटल झाली

COVID-19 च्या महामारीने या प्रवासात एक अनपेक्षित अध्याय जोडला.

लोक घरात बंदिस्त झाले होते, भीती आणि अनिश्चिततेचे वातावरण सर्वत्र पसरले होते.

नियमित वैद्यकीय सेवा आणि आरोग्य मार्गदर्शनात मोठा अडथळा निर्माण झाला होता.

त्या कठीण काळात मी अनेक ऑनलाईन प्रबोधन/ॲडव्होकसी अभ्यासवर्ग आणि कन्सल्टेशन्स घेतली.

तंत्रज्ञानामुळे प्रत्यक्ष दूर असलेल्या असलेल्या लोकांपर्यंत थेट पोहोचणे शक्य झालं.

या अनुभवाने आणखी एका मोठ्या सत्याची जाणीव करून दिली:

आरोग्य शिक्षणाला भूगोलाच्या किंवा स्थळाच्या सीमा नसाव्यात.

जर योग्य माहितीमुळे एखाद्याला स्वतःचे आरोग्य समजून घेता आलं, चांगल्या सवयी लावता आल्या, ताण नियंत्रित करता आला किंवा वेळेवर वैद्यकीय मदत घेता आली, तर ते ज्ञान पोहोचवणे हीच एक मोठी एक प्रकारची सेवा बनते.

या अनुभवामुळे अधिक मोठ्या जनमानसापर्यंत पोहोचणारे दर्जेदार शैक्षणिक साहित्य तयार करण्याची माझी प्रेरणा अधिक दृढ झाली.

व्यक्तीपासून समाजापर्यंत

काळाच्या ओघात आरोग्याची माझी समज व्यक्तीकडून कुटुंबाकडे आणि कुटुंबाकडून संपूर्ण समाजाकडे विस्तारत गेली.

एक निरोगी व्यक्ती एका निरोगी कुटुंबाची निर्मिती करते.

एक निरोगी कुटुंब एका निरोगी समाजाला जन्म देते.

आणि निरोगी समाज एका सुसंवादी राष्ट्राची पायाभरणी करतो.

म्हणूनच ‘संपूर्ण स्वास्थ्य’ या संकल्पनेमागील दृष्टी केवळ आजार रोखण्यापुरती मर्यादित नाही.

ती मानवी विकास आणि सामाजिक उत्थानाशी जोडलेली आहे.

एक अधिक जागरूक, संतुलित आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या उन्नत समाज घडवण्यासाठी आपल्या परीने खारीचा वाटा उचलणे हीच आमची आंतरिक प्रेरणा आहे.

विद्वान आणि साधक हे एकमेकांचे विरोधी नाहीत

माझ्या या प्रवासाकडे पाहताना आता मला विज्ञान आणि अध्यात्म यात कोणताही विरोध दिसत नाही.

मला ते प्रश्न विचारण्याचे दोन वेगवेगळे सुंदर मार्ग दिसतात.

विज्ञान आपल्याला काळजीपूर्वक निरीक्षण करायला, तपासणी, मोजमाप आणि पुराव्यांचा स्वीकार करायला सांगते.

अध्यात्म आपल्याला स्वतःचे अंतर्मुख होऊन निरीक्षण करायला, पूर्वग्रहांची तपासणी करायला आणि चेतना व अस्तित्वाचा शोध घ्यायला सांगते.

दोन्ही मार्गांना प्रामाणिकतेची, शिस्तीची आणि नम्रतेची गरज असतं.

आणि दोन्ही मार्ग आपल्याला आठवण करून देतात की आज आपल्याला जे माहीत आहे ते अंतिम पूर्ण सत्य नाही; अजून खूप काही जाणायचे बाकी आहे.

विज्ञानाच्या अभ्यासाने मला पुराव्यांचे मोल शिकवले.

क्लिनिकल अनुभवाने मला मानवी मनाची आणि शरीराची गुंतागुंत शिकवली.

योगाने मला प्रत्यक्ष सरावाचे महत्त्व शिकवले.

संशोधनाने मला सतत प्रश्न विचारण्याची दृष्टी दिली.

आणि अध्यात्माने मला शिकवले की बाह्य जगाचे ज्ञान असणे आणि स्वतःला ओळखणं या दोन पूर्णपणे वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.

उपचार आणि आरोग्याबद्दल माझी विकसित झालेली समज

माझा असा ठाम विश्वास आहे की आरोग्य आणि उपचार कधीही एकाच साच्यात किंवा एकाच पद्धतीत बांधले जाऊ शकत नाहीत.

कधीकधी रुग्णाला आधुनिक वैद्यकीय उपचारांची तातडीची गरज असतं.

कधीकधी शस्त्रक्रिया किंवा औषधे अनिवार्य असतात.

कधीकधी आहार आणि व्यायामाकडे लक्ष द्यावे लागते.

कधीकधी झोप आणि मानसिक ताण सुधारण्याची गरज असतं.

कधीकधी योग, प्राणायाम किंवा ध्यान हे पूरक आधार म्हणून उपयुक्त पूरक आधार ठरू शकतात.

कधीकधी माणसाला केवळ प्रेमाच्या आणि भावनिक आधाराची गरज असतं.

कधीकधी जगण्याच्या जुनाट आणि खोलवर रुजलेल्या सवयी मुळापासून बदलाव्या लागतात.

आणि कधीकधी, या सर्वांच्या तळाशी, मानवी मनाला आंतरिक शांती आणि जगण्याच्या खऱ्या अर्थाची तीव्र भूक असतं.

त्यामुळे एका जबाबदार आरोग्य दृष्टिकोनाला प्रत्येक उपचार पद्धतीच्या मर्यादा आणि क्षमता या दोन्हीची अचूक जाणीव असावी लागते.

प्राचीन आहे म्हणून पारंपरिक ज्ञानाचे अंधानुकरण करू नये.

आणि आधुनिक आहे म्हणून आधुनिक विज्ञानाला नाकारू नये.

कोणत्याही गोष्टीचा डोळे झाकून स्वीकार करू नये. खरा प्रश्न नेहमी हा असावा:

काय योग्य आहे, कशाला वैज्ञानिक पुरावा आहे, काय सुरक्षित आहे आणि त्या संपूर्ण व्यक्तीच्या हिताचे काय आहे?

याच भावनेतून मी आज एकात्मिक आरोग्याकडे पाहतो.

केवळ शरीराच्या अभ्यासापासून संपूर्ण व्यक्तीच्या शोधापर्यंत

मी सात वर्षांचा असताना शिकत असलेल्या योगामुळे माझ्या संपूर्ण आयुष्याची दिशा बदलणार आहे हे मला माहीत नव्हते.

मी पंधरा वर्षांचा असताना वडिलांचे काम पाहून मनात जागृत झालेली उपचारांची आवड आयुष्यभराचे ध्येय बनेल याची मला कल्पना नव्हती.

वैद्यकीय शिक्षणात प्रवेश घेताना पारंपरिक पद्धतींचे वैज्ञानिक आकलन मला मानसो-शरीरक्रिया संशोधनाकडे घेऊन जाईल हे मला ठाऊक नव्हते.

योगाचा अभ्यास करताना योग मला केवळ उपचारांच्या पलीकडे नेऊन चेतना आणि अध्यात्माच्या शोधाकडे नेईल हे मला माहीत नव्हते.

संशोधन करताना ध्यानाचा वैज्ञानिक अभ्यास माझ्या स्वतःच्या अंतरंगातील ध्यानाची आवड अधिक सखोल करेल हे मला समजलं नव्हते.

आनंदकुंजची उभारणी करताना आध्यात्मिक पैलू पुढे जाऊन आरोग्याच्या माझ्या आकलनावर इतका प्रचंड प्रभाव टाकेल याची मला जाणीव नव्हती.

आणि जेव्हा माझ्या वडिलांनी मला अंतरात्म्याच्या हाकेला प्राधान्य देण्यास सांगितलं, तेव्हा मला साक्षात्कार झाला की हा प्रवास कधी केवळ एक चांगला डॉक्टर बनण्यापुरता नव्हताच;

तर तो एक अधिक परिपूर्ण, संवेदनशील आणि समग्र माणूस बनण्याचा प्रवास होता.

हा प्रवास अविरत सुरू आहे

मी आजही स्वतःला एक नम्र विद्यार्थीच मानतो.

वैद्यकशास्त्राबद्दल अजून खूप काही शिकायचे बाकी आहे.

योगाबद्दल खूप काही जाणून घ्यायचे आहे.

आयुर्वेद आणि भारतीय पारंपरिक तत्त्वज्ञानाचे अथांग ज्ञान अजून आत्मसात करायचे आहे.

मानसशास्त्र, न्यूरोसायन्स आणि मानवी वर्तनाबद्दल सतत शिकायचे आहे.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, स्वतःच्या अंतरंगाची ओळख करून घ्यायची आहे.

माझ्या व्यावसायिक प्रवासाने मला मानवी शरीराचा अभ्यास करण्याची संधी दिली.

माझ्या क्लिनिकल अनुभवाने मला मानवी दुःख आणि त्यातून सावरण्याची आंतरिक ताकद जवळून पाहू दिली.

संशोधनाने मला प्रश्न विचारायला शिकवले. योगाने मला प्रत्यक्ष साधना करायला शिकवले.

अध्यात्माने मला स्वतःच्या अंतरंगात डोकावण्यास शिकवले.

आणि सेवेने मला शिकवले की आपण जे काही शिकतो, त्याला खरा अर्थ तेव्हाच येतो जेव्हा त्याचा उपयोग इतरांच्या कल्याणासाठी होतो.

आज मला हे वेगवेगळे कप्पे वाटत नाहीत, तर एकाच अथांग सागराकडे वाहणारे विविध प्रवाह वाटतात.

आरोग्य. सजगता. उपचार. आंतरिक उन्नती.

आणि मानवतेची निःस्वार्थ सेवा.

यशाची एक वेगळी व्याख्या

पूर्वीच्या काळात यशाचे मोजमाप मिळवलेल्या पदव्या, प्रकाशित शोधनिबंध, सांभाळलेली पदे, उभारलेल्या संस्था, बरे केलेले रुग्ण किंवा घेतलेली शिबिरे यावरून सहज करता येत होते.

त्या गोष्टी आजही महत्त्वाच्या आहेत.

परंतु आता यशाबद्दलची माझी व्याख्या बदलली आहे.

कदाचित यश म्हणजे स्वतःबद्दल अधिक जागरूक होणं.

कमी प्रतिक्रियाशील होणं, अधिक करुणामय जगणे, सतत जिज्ञासू राहणे आणि स्वतःला न गमावता इतरांची सेवा करणं.

शरीराची काळजी घेणं पण त्यात अडकून न पडणं.

मनाचा विकास करणं पण मनाचे गुलाम न होणं.

आणि जगातील आपल्या जबाबदाऱ्यांपासून पळ न काढता अध्यात्माचा सखोल शोध घेणं.

माझ्यासाठी एका वैद्यकीय विद्वानाचा आणि एका आध्यात्मिक साधकाचा प्रवास इथेच एकत्र येतो.

‘संपूर्ण स्वास्थ्य’चा ध्यास

‘संपूर्ण स्वास्थ्य’च्या माध्यमातून माझ्या कार्याला सतत प्रेरणा देणारा ध्यास केवळ लोकांना लोकांना दीर्घायुषी होण्यास मदत करणे एवढाच नाही.

तर लोकांनी अधिक निरोगी, आनंदी, जागरूक, समाधानी आणि अर्थपूर्ण जीवन कसे जगावे याचा मार्ग शोधणं हा आहे.

शारीरिक आरोग्य हा पाया आहे.

मानसिक आणि भावनिक स्वास्थ्य हा समतोल आहे.

प्रेमळ नातेसंबंध हा संवाद आहे. ध्येय ही दिशा आहे आणि आध्यात्मिक जाणीव ही जीवनाची खरी खोली आहे.

जेव्हा हे सर्व पैलू एकत्र येतात, तेव्हा आरोग्य म्हणजे केवळ आजाराचा अभाव उरत नाही;

तर ती परिपूर्णतेकडे (Wholeness) जाणारी एक सुंदर जीवनयात्रा बनते.

माझ्यासाठी ‘संपूर्ण स्वास्थ्य’चा हाच खरा अर्थ आहे.

वैद्यकीय विद्वानापासून आध्यात्मिक साधकापर्यंत

माझा प्रवास योग शिकणाऱ्या एका लहान मुलापासून सुरू झाला.

वडिलांना रुग्ण बरे करताना पाहणाऱ्या एका किशोरवयीन मुलाच्या रूपात तो पुढे गेला.

औपचारिक वैद्यकीय शिक्षण, क्लिनिकल प्रॅक्टिस, अध्यापन आणि संशोधनातून तो विस्तारला.

योग, ध्यान आणि मानसो-शरीरक्रिया विज्ञानातून तो अधिक सखोल झाला.

आरोग्य आणि उपचारांना समर्पित संस्थांच्या उभारणीतून तो अधिक भव्य झाला.

आणि अखेर तो अंतरंगाकडे वळला.

शरीराचा अभ्यास करता करता मी मनाचा शोध घेऊ लागलो.

मनाचा शोध घेता घेता चेतनेविषयी प्रश्न विचारू लागलो.

चेतनेचे प्रश्न विचारता विचारता आत्मसाक्षात्काराचा शोध सुरू झाला.

आणि त्या आंतरिक शोधातून पुन्हा एकदा सेवेची एक अढळ निष्ठा जन्माला आली.

कदाचित हा प्रवास कधी असा वेगवेगळा नव्हताच:

वैद्यकशास्त्र → योग → अध्यात्म.

कदाचित हा सुरुवातीपासून एकच अखंड प्रवास होता.

ज्ञानाकडून आकलनाकडे, उपचारांकडून परिपूर्णतेकडे, व्यक्तिमत्त्व विकासाकडून आत्मसाक्षात्काराकडे;

आणि वैयक्तिक स्वास्थ्याकडून संपूर्ण मानवतेच्या सेवेकडे जाणारा हा प्रवास.

मी आजही त्या वाटेवर चालत आहे. अजूनही शिकत आहे. प्रश्न विचारत आहे. साधना करत आहे.

सेवा करत आहे. आणि शोध घेत आहे. हा प्रवास अविरत सुरू आहे.

या संदर्भातील एक नोंद

हा डॉ. सारंग पाटील यांचा स्वतःच्या शब्दांत मांडलेला वैयक्तिक जीवनप्रवास आहे. आयुर्वेद, योग, शिवांबू चिकित्सा आणि इतर पारंपरिक पद्धतींचा उल्लेख त्यांच्या कौटुंबिक व शैक्षणिक पार्श्वभूमीचा भाग म्हणून येथे आला असून, तो वैयक्तिक अनुभवांचा भाग आहे; कोणताही वैद्यकीय सल्ला किंवा वैज्ञानिक दावा नाही. या परंपरांचा आधुनिक आरोग्यसेवेशी असलेला संबंध समजून घेण्यासाठी संकेतस्थळावरील पचनस्वास्थ्य, योग व मन-शरीर आणि आयुर्वेद हे विभाग पाहावेत. हा लेख कोणत्याही व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ला, निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही.