ફેટી લિવર: ભારતના શહેરોમાં ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિને કેમ છે આ સમસ્યા

ફેટી લિવર હવે ભારતમાં લિવરની સૌથી પ્રચલિત સ્થિતિઓ પૈકીની એક છે – તે હિપેટાઇટિસ B કરતાં પણ વધુ જોવા મળે છે, તેમજ આલ્કોહોલ સંબંધિત લિવર રોગ કરતાં પણ તેનો વ્યાપ ઘણો મોટો છે. રૂઢિચુસ્ત અંદાજો સૂચવે છે કે તે ભારતના શહેરોમાં દર ત્રણમાંથી એક પુખ્ત વયના વ્યક્તિને અસર કરે છે. અને તેમાંથી લગભગ કોઈને પણ ખબર નથી હોતી કે તેમને આ સમસ્યા છે, કારણ કે જ્યાં સુધી તે ગંભીર તબક્કે ન પહોંચે ત્યાં સુધી ફેટી લિવરનાં કોઈ ખાસ લક્ષણો હોતાં નથી.

આ લેખ તે દરેક વ્યક્તિ માટે છે જેમને કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમના લિવર એન્ઝાઇમ્સ “થોડા વધેલા છે,” અથવા જેમણે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ રિપોર્ટમાં ફેટી લિવરનો ઉલ્લેખ જોયો છે, અથવા જેમના પેટની આસપાસ ચરબી છે અને તેમણે ક્યારેય લિવરની તપાસ કરાવી નથી. તે એવા દર્દીઓ માટે પણ છે જેઓ ક્યારેય આલ્કોહોલ પીતા નથી અને વિચારતા હોય છે કે તેમને લિવરની સમસ્યા કેવી રીતે થઈ શકે.

ફેટી લિવર માટે શરાબનું સેવન અનિવાર્ય નથી

નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી યકૃત સમસ્યા (જેને હવે વધુને વધુ MASLD – મેટાબોલિક ડિસફંક્શન-સંબંધિત સ્ટીટોટિક રોગ કહેવામાં આવે છે) ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને મેટાબોલિક ખામીને કારણે થાય છે, આલ્કોહોલથી નહીં. તેનું મુખ્ય કારણ વધારાનું ફ્રુક્ટોઝ અને રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ છે, જેનું લિવર ઝડપથી પ્રોસેસિંગ ન કરી શકતાં તેને ચરબીમાં ફેરવી નાખે છે.

હું એવા દર્દીઓમાં આ સતત જોઉં છું જેઓ સંપૂર્ણ શાકાહારી છે, ક્યારેય શરાબ પીતા નથી અને માને છે કે તેઓ “સ્વસ્થ” ખોરાક ખાય છે – પરંતુ તેમના આહારમાં સફેદ ચોખા, મેંદાની વાનગીઓ, ગળ્યા પીણાં અને પેકેજ્ડ ફ્રૂટ જ્યુસ વધુ હોય છે. આ તમામ ખોરાકમાં ઝડપથી પચતા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને ફ્રુક્ટોઝનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, જે સીધા લિવરમાં જાય છે.

ભારતીયોમાં જોવા મળતી ‘થિન-ફેટ’ સમસ્યા

ફેટી લિવર એ માત્ર વધુ વજન ધરાવતા લોકોનો રોગ નથી. મારી પાસે એવા દર્દીઓ પણ છે જેમનો BMI 23 થી ઓછો છે – જે કોઈપણ ધોરણ મુજબ સામાન્ય વજન ગણાય – છતાં અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં તેમને નોંધપાત્ર હિપેટિક સ્ટીટોસિસ જોવા મળે છે. આવું એટલા માટે થાય છે કારણ કે દક્ષિણ એશિયનોમાં વધારાની ચરબી અંગોની અંદર, ખાસ કરીને ખુદ લિવરમાં જમા થવાની વૃત્તિ હોય છે, ભલે તેઓ બહારથી વધુ વજનવાળા ન દેખાતા હોય.

જ્યારે લિવરમાં જમા થયેલી ચરબી તેના કુલ વજનના 5% કરતાં વધી જાય ત્યારે તેને ફેટી લિવર કહેવામાં આવે છે. આ તબક્કે તેને સિમ્પલ સ્ટીટોસિસ કહેવાય છે, અને આ સમયે જીવનશૈલીમાં કરેલા ફેરફારોથી તેમાં સુધારો શક્ય બને છે. જો આ સ્થિતિ આગળ વધીને સ્ટીટોહેપેટાઇટિસ બને, તો સુધારાની તક ઘટી જાય છે. અને જો ફાઇબ્રોસિસ વિકસી જાય, તો નુકસાન કાયમી બની શકે છે.

આ રોગ કેવી રીતે આગળ વધે છે – અને જોખમ ક્યાં છે?

સામાન્ય ફેટી લિવર → સ્ટીટોહેપેટાઇટિસ → ફાઇબ્રોસિસ → સિરોસિસ → યકૃતની નિષ્ફળતા અથવા યકૃતનું કેન્સર. મોટાભાગના લોકોમાં આ પ્રક્રિયા દાયકાઓ લે છે, પરંતુ ફાઇબ્રોસિસ સ્થાપિત ન થાય ત્યાં સુધી કોઈપણ તબક્કે તેનું આગળ વધવું અનિવાર્ય નથી.

મારા દર્દીઓ સાથે મારી ચિંતા એ નથી કે તેઓ આ પ્રક્રિયાના અંતની નજીક છે – પરંતુ એ છે કે તેઓ જાણતા જ નથી કે તેઓ કયા તબક્કે છે. સામાન્ય લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ ફેટી લિવરની શક્યતાને નકારી શકતો નથી. નોંધપાત્ર ફેટી લિવર ધરાવતા 79% લોકોમાં લિવર એન્ઝાઇમ્સ (ALT, AST) સામાન્ય હોઈ શકે છે. એકમાત્ર વિશ્વસનીય તપાસ પેટનો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (જે ચરબી શોધી શકે છે પણ ફાઇબ્રોસિસ નહીં) અને ફાઇબ્રોસ્કેન (જે લિવરની જડતા માપે છે અને ફાઇબ્રોસિસ તપાસવા માટે શ્રેષ્ઠ નોન-ઇન્વેસિવ ટેસ્ટ છે) છે.

સૌથી મજબૂત પુરાવા ધરાવતા આહાર ફેરફારો

ફેટી લિવરમાં દવાઓની ભૂમિકા મર્યાદિત છે. મુખ્ય અભિગમ વજન ઘટાડવા અને આહારમાં ફેરફાર કરવાનો છે – અને શું અસરકારક છે તેના પુરાવા સ્પષ્ટ છે.

શરીરના વજનમાં 7-10% ઘટાડો મોટાભાગના લોકોમાં લિવરની ચરબી અને સોજો નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. 10% કે તેથી વધુ વજન ઘટે ત્યારે ફાઇબ્રોસિસમાં પણ સુધારો થઈ શકે છે. આ માટે ક્રેશ ડાયેટની જરૂર નથી – 6-12 મહિનામાં ધીમે-ધીમે વજન ઘટાડવું એ ઝડપી વજન ઘટાડવા કરતાં વધુ ટકાઉ છે, કારણ કે ખૂબ ઝડપી વજન ઘટવાથી લિવરમાં સોજો વધી શકે છે.

વધારાનું ફ્રુક્ટોઝ બંધ કરવું. આનો ચોક્કસ અર્થ છે: તમામ ખાંડવાળાં પીણાં (સોફ્ટ ડ્રિંક્સ, પેકેજ્ડ જ્યુસ, ફ્લેવર્ડ મિલ્ક, એનર્જી ડ્રિંક્સ), બજારના ફળોના રસ (100% જ્યુસ પણ – એક ગ્લાસ સંતરાના રસમાં ફાઇબર વગર બે આખા સંતરા કરતાં વધુ ફ્રુક્ટોઝ હોય છે), અને એવા પેકેજ્ડ ખોરાક જેમાં ખાંડ, કોર્ન સિરપ કે ફ્રુક્ટોઝ પ્રથમ પાંચ ઘટકોમાં આવતા હોય. કેટલાક અભ્યાસોમાં, માત્ર આ એક ફેરફારથી 8-12 અઠવાડિયામાં લિવરની ચરબી ઘટી હતી.

કોફી. આ બાબત મોટાભાગના દર્દીઓને આશ્ચર્યચકિત કરે છે, પરંતુ પુરાવા સ્પષ્ટ છે: દરરોજ બે થી ત્રણ કપ કોફી (સાદી, ખાંડ વગરની) ફેટી લિવરમાં ફાઇબ્રોસિસ ધીમું કરવા અને લિવર કેન્સરનું જોખમ ઘટાડવા સાથે સંકળાયેલી છે. તેના માટે ક્લોરોજેનિક એસિડ અને ડાઇટરપીન્સ જવાબદાર છે. હું કોઈને લિવર માટે નવી કોફી પીવાની સલાહ નથી આપતો – પરંતુ જો તમે પહેલેથી પીતા હોવ, તો આ આદત બંધ કરવાની જરૂર નથી.

વિટામિન E. દરરોજ 800 IU ના ડોઝ પર, વિટામિન E સ્ટીટોહેપેટાઇટિસ ધરાવતા નોન-ડાયાબિટીક પુખ્ત વયના લોકોમાં લિવરનો સોજો ઘટાડવા માટે ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં અસરકારક સાબિત થયું છે. તે ફેટી લિવર માટે સૌથી વધુ પુરાવા ધરાવતું સપ્લિમેન્ટ છે. જોકે, તે ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ જ લેવું જોઈએ – ઊંચા ડોઝ પર લાંબા ગાળાના ઉપયોગ સામે કેટલીક ચિંતાઓ છે, ખાસ કરીને હૃદયરોગ ધરાવતા લોકોમાં.

કસરત – અને તેનો પ્રકાર કેમ મહત્ત્વનો છે

એરોબિક કસરત અને સ્ટ્રેન્થ ટ્રેઇનિંગ બંને લિવરની ચરબી ઘટાડે છે, પરંતુ અલગ પદ્ધતિઓ દ્વારા. એરોબિક કસરત (ઝડપી ચાલવું, સાઇકલિંગ) ચરબીનું ઓક્સિડેશન વધારીને સીધી લિવર ફેટ ઘટાડે છે. સ્ટ્રેન્થ ટ્રેઇનિંગ સ્નાયુઓમાં ઇન્સ્યુલિન સંવેદનશીલતા સુધારીને પરોક્ષ રીતે મદદ કરે છે, જે લિવર પર પ્રોસેસ થતા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનો ભાર ઘટાડે છે.

દર અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછી 150 મિનિટ મધ્યમ-તીવ્રતાની કસરત જરૂરી છે – અઠવાડિયામાં પાંચ દિવસ 30 મિનિટ. કુલ સમય કરતાં નિયમિતતા વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ફેટી લિવર ધરાવતા ઘણા લોકો માટે અઠવાડિયામાં બે વાર જીમ જવા કરતાં રોજ ચાલવું જાળવી રાખવું સરળ છે.

કોણે તપાસ કરાવવી જોઈએ?

હું નીચે દર્શાવેલી તમામ વ્યક્તિઓને પેટનો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાવવાની ભલામણ કરું છું: સેન્ટ્રલ ઓબેસિટી (પુરુષોમાં કમર 90 cm થી વધુ, સ્ત્રીઓમાં 80 cm થી વધુ), ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ કે પ્રી-ડાયાબિટીસ, વધેલા ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ, ઓછું HDL, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, અથવા લિવર રોગની પારિવારિક હિસ્ટ્રી ધરાવતા દર્દીઓ. આમાંથી કોઈ પણ બાબતમાં લક્ષણોની રાહ જોવાની જરૂર નથી – ફેટી લિવર એક શાંત રોગ છે, અને શરૂઆતમાં શોધી કાઢવાથી જીવનશૈલીના ફેરફારો સૌથી વધુ મદદરૂપ થાય છે.

જો અલ્ટ્રાસાઉન્ડમાં ફેટી લિવર દેખાય, તો આગળનો પ્રશ્ન એ છે કે શું ફાઇબ્રોસિસ છે – અને તે માટે FibroScan અથવા માન્ય બ્લડ ટેસ્ટ (FIB-4 સ્કોર) જરૂરી છે. માત્ર અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પર અટકી ન જાઓ.